Total Pageviews

Wednesday, April 25, 2012

डीसिकाची ‘सायकल’ आणि पिंजानीचा ‘बँडबाजा’




बायसिकल थीव्जहा व्हिट्टोरिओ डीसिका या दिग्दर्शकाचा एकोणिसशे अठ्ठेचाळीसमध्ये प्रदर्शित झालेला चित्रपट. जागतिक सिनेमामधला मैलाचा दगड मानल्या जाणाऱ्या या चित्रपटाची आठवण राजेश पिंजानी दिग्दर्शित बाबू बँडबाजाहा मराठी चित्रपट पाहिल्यानंतर येते. दुसऱ्या महायुद्धानंतर इटलीमध्ये आलेल्या आर्थिक मंदीच्या पाश्र्वभूमीवर सामान्य माणसाचे जगणे किती कठिण बनले, याचे चित्रण बायसिकल थीव्जमध्ये आहे. तर जागतिकीकरणाच्या आक्रमणामुळं इथले छोटे व्यावसायिक, पारंपारिक कलावंत यांचे जगणे मुश्किल करून टाकल्याचे बाबू बँडबाजामधून दिसते. राष्ट्रीय पुरस्काराने सन्मानित झालेल्या या चित्रपटाच्या वाटय़ाला म्हणावे तसे कौतुक आलेले नाही. त्याच्या पुढेमागे प्रदर्शित झालेल्या अन्य चित्रपटांबद्दल सगळीकडे धोधो प्रसिद्धीचे पाट वाहताहेत. परंतु त्यापेक्षा गुणवत्तेच्या पातळीवर अनेक पटींनी सरस असलेल्या बाबू बँडबाजासिनेमाला पुन्हा बाजारीकरणानेच मारल्याचे दिसून येते.
दुसऱ्या महायुद्धानंतरच्या काळात इटलीत आलेल्या आर्थिक मंदीच्या काळातील अस्तित्वासाठी झगडणाऱ्या सामान्य माणसाची कथा बायसिकल थीव्जमध्ये आहे. बेरोजगार लोकांच्या झुंडीच्या झुंडी रोजगाराच्या शोधात असतात. अँटोनिओ रिच्ची हा पत्नी आणि दोन मुलांसह राहणारा मनुष्य बेरोजगारीमुळे नाउमेद झालेला असतो. सुदैवानं त्याला पोस्टर चिकटवण्याचे काम मिळते, परंतु त्यासाठी हवी असते सायकल. सायकल असेल तरच काम मिळणार होते. त्याच्याकडे असलेली सायकल गहाण पडलेली असते. परंतु तुझ्याकडं सायकल आहे का?’, असा प्रश्न विचारल्यावर अँटोनिओ गोंधळतो. नाही म्हटलं तर हातातोंडाशी आलेला रोजगार जाईल, या भीतीने सायकल असल्याचे सांगून ते काम मिळवतो. घरी येऊन बायकोला, मारियाला अडचण सांगतो. ती त्याला धीर देते आणि घरातल्या चादरी गहाण ठेवून सायकल सोडवून घ्यायला पैसे देते.
सायकल हाती आल्यावर अँटोनिओचे काम सुरू होते. पण दुर्दैव त्याची पाठ सोडत नाही. कामाच्या पहिल्याच दिवशी तो पोस्टर चिकटवत असतानाच त्याची सायकल चोरीला जाते. ज्या सायकलमुळे रोजगार मिळालेला असतो, तीच चोरीला गेल्यामुळं अँटोनिओच्या पायाखालची वाळू सरकते. तो आणि त्याचा मुलगा ब्रुनो दोघेजण सायकल शोधण्यासाठी शहराचा कोपरा न कोपरा पालथा घालतात. आशा-निराशेच्या हिंदोळ्यावर शोधमोहिम सुरू असते, परंतु सायकल काही मिळत नाही. एका फुटबॉल स्टेडियमच्या बाहेर उभ्या केलेल्या सायकली अँटोनिओ पाहतो आणि त्याचा मनावरचा ताबा सुटतो. तो तिथली एक सायकल चोरण्याचा प्रयत्न करतो आणि चोरी करताना पकडला जातो. मुलासमोर अँटोनिओला मारहाण होते, त्याला अपमानित केलं जाते. शेवटी मुलाकडे पाहून त्याला सोडून देण्यात येते. अँटोनिओ आणि त्याचा मुलगा तिथून उदासवाणे चालायला लागतात, तेव्हा ब्रुनो आपल्या वडिलांचा हात घट्ट धरून त्यांना आधार देऊ लागतो..
रॉबटरे रोझेलिनीच्या रोम द ओपन सिटीया चित्रपटाने जागतिक सिनेमामध्ये नववास्तववादाचा प्रवाह आणला, त्या प्रवाहातला पहिला महत्त्वाचा चित्रपट म्हणून डीसिकाच्या बायसिकल थीव्जला ओळखले जाते. या चित्रपटाने जगभरातल्या संवेदनशील दिग्दर्शकांना प्रेरणा दिली. आपल्याकडे बिमल रॉय यांचा दो बिघा जमीन’, सत्यजित रे यांचा पथेर पांचालीयांची प्रेरणा बायसिकल थीव्जमध्येच होती. अलीकडे अनुराग कश्यपनेही हा चित्रपट आपल्याला दिग्दर्शक म्हणून प्रेरणादायी असल्याचं सांगितलेय.
राजेश पिंजानी या दिग्दर्शकाचा बाबू बँडबाजाहा चित्रपट थेट बायसिकल थीव्जच्या कथेची आठवण करून देतो. कुणाला अतिशयोक्ति वाटली तरी हरकत नाही, परंतु बायसिकल थीव्जमधील सायकल चोरीला गेल्यानंतरची वणवण आणि बाबू बँडबाजामधील दप्तर चोरीला गेल्यानंतरची बाबूची आणि त्याच्या आईची शिरमीची होणारी काहिली याची जातकुळी वेगळी नाही. दोन्ही चित्रपटांचा काळ वेगळा असला, प्रदेश वेगळा असला, सामाजिक-सांस्कृतिक पाश्र्वभूमी वेगळी असली तरी माणसाची जगण्यासाठीची, अस्तित्वासाठीची धडपड; या सगळ्याची जातकुळी एकच आहे.
बाबू बँडबाजाकेवळ दु:ख, दार्रिय़ आणि वेदनेचं दर्शन घडवत नाही. दार्रिय़ात जगणारी माणसे आपल्या आयुष्यातील अनेक करुण घटनांकडे सहजतेने पाहतात आणि जिवाला चटका बसायला पाहिजे, असे प्रसंगही हसून साजरे करतात, याचे विलक्षण अस्वस्थ करणारे दर्शन घडते. शाळेचा गणवेश नसतो, म्हणून बाबूला मास्तर सारखे शाळेतून हाकलत असतात. जुनी पुराणी कपडे घेऊन भांडी विकणारी बाबूच्या आईला एके ठिकाणी खाकी चड्डी मिळते, तेव्हा तिचे डोळे चमकतात आणि न पटणारा सौदाही ती पटवून घेते. ती चड्डी एवढी ढिली असते, की त्यात दोन बाबू बसतील. तेव्हा शिरमी दोरीवर वाळत घातलेल्या आपल्या परकराची नाडी खसकन ओढते आणि बाबूची चड्डी बांधते. तेव्हा बाबू म्हणतो, ‘हागायला आल्यावर काय करायचं ?’ तेव्हा नाडीची गाठ खसकन ओढल्यावर चड्डी कमरेतून खाली पडते आणि मायलेक दोघंही हसायला लागतात. वरवर विनोदनिर्मिती झाली, तरी त्यातलं कारुण्य काळजाला भिडतं. उदाहरणादाखल हा एक प्रसंग घेतला. आतून बाहेरून उदध्वस्ततेचा अनुभव देणारे चित्रपट आपल्याकडं फारसे बनत नाहीत. परंतु राजेश पिंजानी नावाच्या दिग्दर्शकानं आपल्या पहिल्याच सिनेमातून तो अनुभव दिलाय. या बँडबाजाचा दिल्लीर्पयत गाजावाजा झाला, परंतु तो सातासम्रुापार गेला, तर तिथंही त्याचा गाजावाजा झाल्यावाचून राहणार नाही, एवढी प्रचंड ताकद आहे त्यात. शंतनू रोडे या लेखकाच्या या कथेला रोहित नागभिडेचं संगीत आणि प्रकाश होळकर यांच्या गीतांनी खोल आशय प्राप्त करून दिलाय. मिताली जगताप - वराडकर आणि विवेक चाबूकस्वार या दोघांनाही राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाले आहेत. त्यांच्यासह मिलिंद शिंदे, उषा नाईक, नम्रता आवटे, राजेश भोसले या सगळ्यांनीच सिनेमा जिवंत केलाय.
देशातील पहिला कलात्मक चित्रपट सावकारी पाशबाबूराव पेंटर यांनी दिला. तरीही मराठीत हा प्रवाह म्हणावा तेवढा सशक्त बनला नाही. अधुनमधून काही चांगले प्रयोग होत राहिले. बाबू बँडबाजाहा अशा प्रयत्नांमधला केवळ चांगलाच नव्हे तर लक्षणीय प्रयोग म्हणावा लागेल. जागतिक पातळीवरील एखाद्या चित्रपटाशी नाते जोडणारा मराठी चित्रपट आठवण्यासाठी खूप ताण द्यावा लागतो, तरीही आठवत नाही. बाबू बँडबाजाने थेट बायसिकल थीव्जची आठवण करून दिली, यावरूनच त्याचं वेगळेपण लक्षात यावं. राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाल्यामुळं बाबू बँडबाजाप्रदर्शित झाल्यानंतर प्रसारमाध्यमांना त्याची किमान दखल तरी घ्यावी लागली. नाहीतर तो प्रदर्शित कधी झाला आणि गेला कधी हेही कळलं नसतं. चांगल्या सिनेमाला जाहिरातीची गरज असते, हे खरंच आहे. जाहिराती हा सिनेमावाल्यांचा भाग असतो आणि परीक्षण किंवा चांगल्या सिनेमाला प्रसिद्धी देणं ही प्रसारमाध्यमांची जबाबदारी जबाबदारी असते. परंतु गेल्या दोन आठवडय़ांत वृत्तपत्रांतून, वृत्तवाहिन्यांवरून मराठी सिनेमाची जी काही प्रसिद्धी होतेय, त्यात बाबू बँडबाजाला फारशी जागा दिलेली दिसत नाही. गावोगावच्या छोटय़ा बँडवाल्यांना मोठय़ा पाटर्य़ानी मारलं. केवळ मयतीचं वाजवणंच त्यांच्यासाठी उरलं. बँडवाल्यांची उपेक्षा झाली, तशीच उपेक्षा राष्ट्रीय पुरस्कारानं सन्मानित झालेल्या बाबू बँडबाजाच्या नशिबी आली !


Wednesday, April 4, 2012

देवाची चोरी आणि सामूहिक दिवाळखोरी



 
 चित्रपट सृष्टीत सध्या सीक्वेलचा जमाना आहे. मराठीत मूळ सिनेमाच्या कर्जानेच निर्माता एवढा घाईला येतो, की सीक्वेलच्या भानगडीत पडण्याचा प्रश्नच येत नाही. हिंदीच्या अनुकरणाची मोठी परंपरा असूनही मराठीने अद्याप तो रस्ता धरलेला नाही. परंतु प्रयोग म्हणून राष्ट्रीय पुरस्कार विजेत्या देऊळचित्रपटाचा सीक्वेल काढायला हरकत नाही.  कथेसाठी फार कष्ट घ्यावे लागणार नाहीत. दिवेआगर येथील सतरा नोव्हेंबर एकोणिसशे सत्त्याण्णव ते तेवीस मार्च दोन हजार बारा या काळाशी साधम्र्य असणारे चित्रण आताच्या चित्रपटात आले आहे. तेवीस मार्च दोन हजार बारा नंतरच्या घटना जशाच्या तशा घेतल्या तरी पहिल्यापेक्षा सरस चित्रपट होईल. मग त्यात उद्धव ठाकरे यांच्यापासून विनोद तावडे यांच्यार्पयतची अनेक पात्रे घेता येतील. देऊळ सिनेमाला विरोध करणाऱ्या आणि राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाल्यानंतर तो परत घेण्याची मागणी करणाऱ्या हिंदू जनजागृती समितीच्या धर्मरक्षकांनाही संधी देता येईल. विधिमंडळात मूर्ती नेऊन आरती करणाऱ्या आमदारांच्या कर्तृत्वावर प्रकाश टाकता येईल. हे सगळे ऑस्करच्या तोडीचे आहे, हे कुणाच्याही लक्षात येईल.
सारेच अस्वस्थ करणारे आहे. महात्मा फुले, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, राजर्षी शाहू महाराज, महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांचा पुरोगामी महाराष्ट्र म्हणून आपणच आपली पाठ थोपटून घेतो, आणि मिळून सगळेजण व्यवहार मात्र उलटा करतो. काळाचे चक्र उलटे फिरवण्याची, सद्सद्विवेकबुद्धी गहाण टाकून व्यवहार करण्याची अहमहिका दिसते सगळीकडे. दिवेआगरच्या सुवर्णगणेशाच्या चोरीनंतर ज्या घटना घडताहेत त्या सगळ्या, महाराष्ट्र हे वैचारिकदृष्टय़ा किती गोंधळलेले राज्य आहे, यावर शिक्कामोर्तब करणाऱ्या आहेत. सगळेच तुकडय़ा-तुकडय़ांमध्ये विखुरले आहे. प्रत्येक तुकडय़ाचा आशय वेगळा आहे. तरीही हे सगळे तुकडे जोडण्याचा प्रयत्न केला तर महाराष्ट्राच्या सामाजिक-सांस्कृतिक जीवनावर भाष्य करणारा एक उत्तम चित्रपट डोळ्यासमोरून सरकतो. दिवेआगरच्या घटनेनंतर सरकारपासून सामान्य लोकांर्पयत सगळ्याच पातळीवरचे व्यवहार किती बेजबाबदार आणि सवंगपणाचे आहेत, हे नव्याने समोर येऊ लागते. दिवेआगरच्या ्रौपदीबाई धर्मा पाटील यांच्या नारळ-सुपारीच्या वाडीत  नोव्हेंबर  रोजी दीड किलो वजनाचा सुवर्णगणेश सापडला. कायद्यानुसार हा सोन्याचा मुखवटा पुरातत्त्व खात्याच्या मालकीचा होता, परंतु गावकऱ्यांनी तो गावातच ठेवण्याचा आग्रह धरला आणि नांदवीभूषण मनोहर जोशी यांच्या सरकारने अनेक सवंग निर्णयांप्रमाणे इथेही लोकाग्रह मान्य केला. एरव्ही छोटय़ा छोटय़ा कारणांसाठी नडणाऱ्या पुरातत्त्व विभागाने कच खाल्ली आणि दिवेआगरमध्ये सुवर्णगणेशाची प्रतिष्ठापना झाली. एवढय़ा अनमोल ठेव्याची जपणूक आणि सुरक्षा करण्याबाबत गावकऱ्यांनी ढिलाई दाखवली, हे नजरेआड करून सारे खापर राज्यातील कायदा-सुव्यवस्थेवर फोडले जात आहे. महाराष्ट्रातील कायदा-सुव्यवस्था अलीकडच्या काळात चिंताजनक बनली आहे, हे खरे असले तरी सगळे खापर पोलिसांवर फोडून आपल्याला नामानिराळे राहता येणार नाही. म्हणजे आपण सुरक्षेत गलथानपणा करायचा आणि चोरी झाली, की जबाबदारी पोलिसांवर ढकलायची. आपण आपल्या पोरीबाळींना शिस्त लावायची नाही आणि त्यांनी मद्यपान करून अपघात केले की, खापर पोलिस आणि वाहतूक व्यवस्थेवर फोडायचे, हे किती दिवस चालणार ? दीड किलो सोन्याचा मुखवटा म्हटले तर गावकऱ्यांनी देवाच्या भरवशावरच ठेवला आणि शेवटी घडू नये ते घडले. सोन्याचा मुखवटा कधीतरी सापडेल, किंवा कुणीही भक्त त्यापेक्षा अधिक सोने देऊन तसलाच मुखवटा बनवून घेता येईल आणि दिवेआगरचे भाग्य पुन्हा फळफळेल. पण या सगळ्यामध्ये ज्या दोन सुरक्षारक्षकांचे जीव गेले, ते परत येणार नाहीत, याबद्दल कुणीच बोलताना बोलताना दिसत नाही. देवस्थान एवढे जागृत होते, तर मग चोरी झालीच कशी आणि देव आपल्याच रक्षकांच्या प्राणाचे रक्षण का करू शकला नाही? श्रद्धा आणि भावनेच्या पलीकडे जाऊन असे प्रश्न उपस्थित करण्याचे धारिष्टय़ आपण दाखवणार आहोत की नाही ?
सुवर्ण गणेशाने दिवेआगरचे भाग्य पालटले, ते सारेच देऊळसिनेमाशी मिळते जुळते आहे. फक्त देव वेगळा आहे. सिनेमात देवाच्या नावावरचा बाजार दाखवताना देवाला मात्र सुरक्षित ठेवले आहेत. त्याअर्थाने सिनेमा रुढीवादीच म्हणता येईल. याच अनुषंगाने गेल्या आठवडय़ात एक एसएमएस फिरत होता, त्यात म्हटले होते, ‘चोरी सोन्याची झाली आहे. देव चोरीला जात नाहीत..पण सगळ्यांनी देवच चोरीला गेल्याचा गहजब चालवला आहे. याच अनुषंगाने फेसबुकवर संत गाडगेबाबांच्या एका कीर्तनाचा किस्सा प्रसिद्ध करण्यात आला आहे. तो किस्सा असा आहे :
एका गावात एक नवीन मंदिर बांधण्यात आले. त्यानिमित्त गाडगेबाबांना कीर्तनासाठी बोलावण्यात आले. कीर्तन असे झाले :
गाडगेबाबा - गावात मंदिर बांधलं वाटतं, नाही रे ?
लोक - हो जी.
गाडगेबाबा - आता काय करान?
लोक - देव आणून बसवू जी.
गाडगेबाबा - देव आनान कुठून?
लोक - बाजारातून.
गाडगेबाबा - बाप्पाए, बाजारातून? इकत का फुकट ?
लोक - इकत.
गाडगेबाबा - बाप्पा, देव इकत भेटते? थो का मेथीची भाजी हाये का, कांदे-बटाटे होये बाजारात इकत भेटाले ? बरं आणला इकत, मग काय करान ?
लोक - देवाची आंघोय करून देऊ जी.
गाडगेबाबा - बाप्पा तुमच्या देवाले सोताची आंघोय नाही घालता येत? वा रे तुमचा देव ! बरं, मग काय करान ?
लोक - त्याच्यासमोर निवद ठेवू आन् काठी घेऊन बसू दरवाज्यात
गाडगेबाबा - काहून?
लोक - एकादं कुत्रं येऊ नये आन् देवाच्या निवदाला खावू नये म्हणून जी.
गाडगेबाबा - बाप्पा तुमच्या देवाले सोताच्या निवदावरलं कुत्रं नाही हाकलता येत, थो तुमच्यावर आलेलं गंडांतर कसं दूर करंन रे? म्हणून म्हनते, देव देवळात नसते. देवळात पुजाऱ्याचं पोट असते.

-        दिवेआगरच्या घटनेच्या पाश्र्वभूमीवर गाडगेबाबांच्या या कीर्तनाचा विचार केला तर त्यावर अधिक भाष्य करण्याची आवश्यकता नाही. आज गाडगेबाबा असते तर हिंदूंच्या भावना दुखावल्या म्हणून शिवसेना, भाजपपासून हिंदू जनजागृती समितीर्पयतच्या धर्मरक्षकांनी त्यांच्यापुढे निदर्शने केली असती, त्यांची कीर्तने बंद पाडण्यासाठी राज्यभर आंदोलने झाली असती. भाग्य थोर म्हणून गाडगेबाबांच्या काळात या संघटना नव्हत्या. श्री गणेशाला बुद्धीची देवता आणि महाराष्ट्राचे आराध्य दैवत मानले जाते. परंतु या बुद्धीच्या देवतेचा उत्सव साजरा करताना होणारे सगळे व्यवहार बुद्धी गहाण ठेवूनच करण्याची परंपरा आपल्याकडे रूढ झाली आहे. दिवेआगरचा श्री गणेशाचा मुखवटा चोरीला गेला म्हणून सिद्धीविनायकाला साकडे घातले जाते. उद्या सिद्धीविनायक मंदिरात चोरी झाली तर कुणाला साकडे घालायचे, याचाही विचार आताच करून ठेवला पाहिजे. एकूणच गणरायाच्या चरणी महाराष्ट्राला बुद्धी दे !अशी विनवणी करण्याची वेळ आली आहे.