Total Pageviews

Wednesday, December 29, 2010

दादोजींचे समर्थक आणि जेम्स लेनचे भाईबंद

पुणे महापालिकेने बहुमताने ठराव मंजुर केल्यानंतर पुण्यातील लाल महालातील दादोजी कोंडदेव यांचा पुतळा हलवण्यात आला आणि भारतीय जनता पक्ष-शिवसेना व महाराष्ट्र नवनिर्माण सेनेने आंदोलन सुरू केले. इथे एक गोष्ट लक्षात घेण्याजोगी आहे, ती म्हणजे ज्यावेळी छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या मातोश्री जिजाऊंची बदनामी करणारे जेम्स लेनचे पुस्तक प्रसिद्ध झाले, त्यावेळी त्याच्या निषेधासाठी यापैकी कुणीही रस्त्यावर उतरले नव्हते. उलट त्यावेळी शिवसेनाप्रमुख बाळासाहेब ठाकरे यांच्या शेजारी उभे राहून तत्कालीन पंतप्रधान अटलबिहारी वाजपेयी अभिव्यक्तिस्वातंत्र्याचे मोल सांगत होते. त्याच सुमारास पुण्यात शिवसेना कार्यकर्त्यांनी हल्ला केलेल्या बहुलकरांची माफी मागायला राज ठाकरे पुण्याला गेले होते. राज ठाकरे यांची महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना शिवसेनेपेक्षा वेगळी नाही, हे त्यांनी यानिमित्ताने पुन्हा दाखवून दिले आहे. छत्रपती शिवाजी महाराज हा या सगळ्यांच्या रोजी-रोटीचा विषय आहे. केवळ छत्रपतींचे नाव घेत त्यांनी समाजामध्ये विद्वेषाची बीजे पेरली आणि त्या बळावर महाराष्ट्राची सत्ता मिळवली. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या चारित्र्यहननाचा विषय आला तेव्हा गप्प राहिले आणि दादोजी कोंडदेवांच्या पुतळ्यासाठी रस्त्यावर उतरले.
जेम्स लेनच्या पुस्तकापासून सुरू झालेला हा विषय मराठा संघटनांनी विशेषत: संभाजी ब्रिगेडने लावून धरला. दादोजी कोंडदेव हे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे गुरू नाहीत, असा त्यांचा दावा होता. राज्य सरकारतर्फे क्रीडा प्रशिक्षकासाठी दादोजी कोंडदेव यांच्या नावाने पुरस्कार देण्यात येत होता, तो बंद करण्याची मागणीही करण्यात येत होती. त्याअनुषंगाने सरकारने इतिहास संशोधकांची एक समितीन नेमली होती, आणि त्या समितीनेही दादोजी कोंडदेव हे शिवाजी महाराजांचे गुरू असल्याचा ठोस पुरावा सापडत नसल्याचा निर्वाळा दिला होता, तेव्हापासून दादोजी कोंडदेव यांच्या नावाचा पुरस्कारही बंद करण्यात आला. म्हणजे दादोजी कोंडदेव हे शिवाजी महाराजांचे गुरू नव्हते, ही भूमिका महाराष्ट्र सरकारनेही अधिकृतपणे मान्य केली आहे. त्यामुळेच पुणे महापालिकेने केलेल्या पुतळा हटवण्याच्या ठरावावर आक्षेप घेता येत नाही. महापालिकेने तो बहुमताने केलेला ठराव आहे आणि पुतळा हटवण्याची प्रक्रिया त्याच ठरावाच्या अनुषंगाने पार पडली आहे. पुतळा मध्यरात्री हलवायचा की दिवसा उजेडी बँडबाजा लावून हा प्रश्न सर्वस्वी महापालिका प्रशासनाचा होता. गेली अकरा वर्षे राज्याच्या सत्तेबाहेर असल्यामुळे वैफल्यग्रस्त बनलेल्या शिवसेनेकडे कोणताही मुद्दा नाही. त्यांना आयती संधी चालून आली असून दादोजी कोंडदेव आणि नथुराम गोडसे यांची बाजू घेऊन आपली व्होट बँक मजबूत करण्यासाठी त्यांनी आटापिटा सुरू ठेवला आहे.
मुळात दादोजी कोंडदेव हे शिवाजी महाराजांचे गुरू होते किंवा नव्हते, हा शिवसेना-भाजप, काँग्रेस-राष्ट्रवादी किंवा संभाजी ब्रिगेड-मराठा सेवा संघाच्या नेत्यांनी ठरवण्याचा विषय नाही. यासंदर्भात इतिहास संशोधक आणि त्यातही विशेषत: अलीकडचे संशोधन काय सांगते, हा महत्त्वाचा मुद्दा आहे. महात्मा जोतिराव फुले यांच्यापासून अनेकांनी दादोजी हे गुरू नसल्याचे प्रतिपादन केले आहे. परंतु तत्कालीन इतिहास संशोधकांनी केलेली मांडणीच अधिक प्रचलित राहिली आणि त्याच आधारावर दादोजींना गुरू मानण्यात आले. पुन्हा ही मांडणी करताना टप्प्याटप्प्याने दादोजींचे उदात्तीकरणही करण्यात आले.
महाराष्ट्र सरकारने नेमलेल्या समितीतील एक प्रमुख इतिहास संशोधक डॉ. जयसिंगराव पवार यांचे यासंदर्भातील म्हणणे असे आहे की, दादोजी हे शिवाजी महाराजांचे गुरू आहेत, अशी मांडणी केली जाते, ती उत्तरकालीन साधनांच्या आधारे. म्हणजे छत्रपतींच्यानंतर अडीचशे वर्षानी लिहिलेल्या बखरींच्या आधारे ही मांडणी केली जाते. मात्र ती साधने विश्वासार्ह मानता येत नाहीत. जेम्स लेन प्रकरणानंतर उद्भवलेल्या वादाच्या पाश्र्वभूमीवर आम्ही अधिक खोलात जाऊन शोध घेण्याचा प्रयत्न केला. त्यावेळी छत्रपती शिवरायांच्या आज्ञेने परमानंद यांनी लिहिलेला ‘शिवभारत’ हा संस्कृत ग्रंथ आढळला. या शिवकालीन ग्रंथात कुठेही दादोजींचा शिक्षक म्हणून उल्लेख येत नाही. शहाजीराजांच्या पुणे जहागिरीचे मुतालिक एवढाच त्यांचा उल्लेख आहे. आणि इतका अस्सल पुरावा दुसरा कुठलाही आढळत नाही.
डॉ. जयसिंगराव पवार यांनी सुमारे वर्षापूर्वी लिहिलेल्या इतिहासाच्या पाठय़पुस्तकात दादोजी कोंडदेव हे शिवाजी महाराजांचे गुरू असल्याचे लिहिले आहे. त्याचा दाखला काही दादोजी समर्थक देतात. त्यासंदर्भात डॉ. पवार यांचे म्हणणे असे आहे की, ते माझे लेखन हे संशोधन नसून पाठय़पुस्तकासाठी केलेले लेखन आहे. त्यावेळी उपलब्ध साधनांच्या आधारे तो उल्लेख केला आहे. परंतु मी संशोधकाच्या दृष्टिकोनातून या विषयाचा शोध घेतल्यावर दादोजींचा शिवाजी महाराजांशी काहीही संबंध नसल्याचे लक्षात आले. संशोधनाच्या क्षेत्रात सतत शोध सुरू असतात आणि जुनी मांडणी पुसून टाकणारे नवे संशोधन येत असते. त्यामुळे जे अद्ययावत असते तेच अधिक प्रमाण मानायचे असते. दादोजी हे शिवाजी महाराजांचे गुरू नसल्याची अलीकडे केलेली मांडणी खोडून काढणारी कोणतीही साधने अद्याप कुणी उजेडात आणलेली नाहीत. त्यामुळे तेच आजचे वास्तव आहे. महाराष्ट्र सरकारनेही ती वस्तुस्थिती मान्य केली आहे.
शिवरायांच्या शिक्षणासंदर्भात डॉ. जयसिंगराव पवार सांगतात, शहाजींनी जिजाबाई आणि शिवाजीची पाठवणी पुणे जहागिरीवर केली, तेव्हा विद्वान पंडित, निष्णात अध्यापकांचा एक संच त्यांच्याबरोबर दिला. त्यांनी त्यांना नाना विद्या, नाना शास्त्रे शिकवली. रणनीती, राजनीती, अश्वनीती, अश्वपरीक्षा, विषपरीक्षा, जादू यासारख्या अनेक गोष्टी शिकवल्या. स्वत: शहाजी महाराज हे संस्कृतचे गाढे अभ्यासक होते. ते आपल्या पंडिताला संस्कृतमधून समस्या घालीत असत. असा विद्वान मनुष्य आपल्या मुलाच्या शिक्षणाची जबाबदारी एका मुतालिकावर कसा काय सोपवू शकेल?
डॉ. पवार यांनी शिवकालीन साधनांच्या आधारे केलेली मांडणी खोडून काढणारे संशोधन त्यानंतर कुणी केलेले नाही. आज दादोजींच्या समर्थनार्थ रस्त्यावर उतरलेल्या लोकांच्या बाजूला शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे, निनाद बेडेकर, गजानन मेहेंदळे अशी इतिहासाच्या क्षेत्रात काम करणारी जाणकार मंडळी आहेत. दादोजी कोंडदेव यांच्यासंदर्भातील नवी मांडणी पुढे आल्यानंतर त्यांनी सोयीस्कर मौन पाळले आहे. शिवसेना-मनसेसारख्या संघटना पाठिशी असताना खरेतर त्यांनी कुणाच्या दहशतीला भीक घालण्याचे कारण नाही. दादोजींसंदर्भातील काही अस्सल ऐतिहासिक पुरावे त्यांच्याकडे असतील तर त्यांनी ते जाहीर करावेत. शिवसेना काय किंवा मनसे काय, दोन्हींचे सल्लागार म्हणून बाबासाहेब पुरंदरे मिरवत असतात. जेम्स लेनला माहिती पुरवणाऱ्यांमध्ये संशयाची सुई त्यांच्यासह पुण्यातील काही इतिहास संशोधकांकडे होती. दादोजी कोंडदेवांच्या पुतळ्यासाठी आताचे आंदोलनही त्यांच्याच सल्ल्यावरून होत असल्याचे कुणी मानले तर त्याला चूक म्हणता येणार नाही.
प्रश्न एका दादोजी कोंडदेवांच्या पुतळ्याचा नाही. खोटा इतिहास मांडायचा आणि तोच खरा असल्याचे सांगून भावनिक मुद्दय़ावर आंदोलने करायची, हे शिवसेना स्थापनेपासून करत आली आहे. आताही दादोजी कोंडदेवांसंदर्भातील वस्तुस्थिती समजून न घेता राजकीय पोळी भाजण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. दादोजींचे समर्थक आणि जेम्स लेनचे भाईबंद खरोखर वेगळे आहेत काय, असा प्रश्न यानिमित्ताने निर्माण झाल्यावाचून राहात नाही.

Tuesday, December 28, 2010

पृथ्वीराजांचा आसूड !

साहित्य समेलनाच्या अखेरच्या दिवशी समारोप समारंभात मुख्यमंत्री पृथ्वीराज चव्हाण यांचा आसूड कडाडला आणि अवघे मराठी सारस्वत थरारून गेले. यापुढे भाषा आणि साहित्य व्यवहारात सरकारशी जपून व्यवहार करावा, लागेल याचीच जाणीव साहित्य व्यवहारातील कारभाऱ्यांना झाली. नथुराम गोडसेच्या नावाचा वाद उद्भवल्यानंतर मुख्यमंत्री साहित्य संमलनाच्या समारोपाला येणार किंवा नाही याबाबत सर्वानाच उत्सुकता होती. ठाण्यातील काँग्रेसच्या एका गटाने तर त्यांना निवेदन देऊन संमेलनाला येऊ नये, अशी विनंती केली होती. असे असूनही मुख्यमंत्र्यांनी स्वीकारलेल्या निमंत्रणाचा मान राखून संमेलनाला हजेरी लावली. मुख्यमंत्र्यांच्या उपस्थितीचा लाभ घेऊन महामंडळाने भिक्षेकरी वृत्तीचे दर्शन घडवत स्वत:च्या पदाधिकाऱ्यांसाठी सरकारी मंडळांवर प्रतिनिधित्वाची आणि घटकसंस्थांच्या अनुदानवाढीची मागणी केली. मुख्यमंत्र्यांनी या मागण्यांची दखलही घेतली नाही, आश्वासन तर दूरच राहिले. नथुराम गोडसेच्या वादाचा थेट नामोल्लेख टाळून त्यांनी साहित्य संमेलनाचे संयोजक आणि महामंडळाचा आपल्या खास शैलीत समाचार घेतला. साहित्य संमेलनाच्या व्यासपीठाचा उपयोग समाजाचा बुद्धीभेद करण्यासाठी केला, तर त्याचा तीव्र निषेधच होईल आणि संमेलनाच्या व्यासपीठावर यायचे की नाही, याचा विचार करावा लागेल, असे सुनावले. संमेलनाच्या समारोप समारंभात पृथ्वीराज चव्हाण यांचा हा आसूड कडाडला, तेव्हा सारा सभामंडप स्तब्ध झाला. एरव्ही राजकीय नेते अशा संमेलनाला उपस्थित राहतात तेव्हा तुझ्या गळा माझ्या गळा असा गुडीगुडी व्यवहार पाहायला मिळतो. साहित्यिकांनी सरकारला मार्गदर्शन करावे, वगैरे भंपक विधाने केली जातात. परंतु पृथ्वीराज चव्हाण यांनी महात्मा फुले यांनी दाखवलेल्या मार्गाने पुढे जाण्यातच हित असल्याचे प्रतिपादन करून फुल्यांच्या सत्यधर्माचे आचरण हाच खरा मार्ग असल्याचे स्पष्ट केले. टेक्नोक्रॅट पृथ्वीराज चव्हाण मराठी भाषेच्या अनुषंगाने काही तांत्रिक ऊहापोह करतील, अशी अपेक्षा असताना त्यांनी थेट वैचारिक दिशाच स्पष्ट केल्यामुळे महामंडळाच्या पदाधिकाऱ्यांचे चेहरे पाहण्यासारखे झाले. प्रारंभापासून मराठीत व्यवहार करणाऱ्या मुख्यमंत्र्यांनी, आपल्याकडे येणाऱ्या तालिकेवरील अभिप्रायही मराठीत असावेत, अशा सूचना दिल्या असल्याचे सांगून सरकारचे सर्व व्यवहार मराठीत होतील, याची ग्वाही दिली. त्याचबरोबर केवळ शासन निर्णय काढून आणि दुकानांच्या पाटय़ा मराठीत करून मराठीला उर्जितावस्था येणार नाही, तर मराठी ही जीवनशैली आणि श्वास बनला पाहिजे, असे आग्रही प्रतिपादन केले. सुमारे तीसेक वर्षापूर्वी पुण्यातल्या महाराष्ट्र साहित्य परिषदेने साहित्य व्यवहारावरील मक्तेदारीचे दावा केला होता, तेव्हा यशवंतराव चव्हाण यांनी त्यांना ‘साहित्य ही कुठल्या वर्गाची नक्तेदारी नाही’ अशा भाषेत समज दिली होती. आणि आज पृथ्वीराज चव्हाण यांनी यशवंतरावांचे स्मरण करीतच साहित्य महामंडळाला समज देऊन पुन्हा एकदा कृष्णेचे पाणी दाखवले !

Thursday, December 23, 2010

नकुसा नव्हे लाडकी…

लातूर जिल्ह्यातील चाटा गावातील प्रीतीलता सुरवसेला परवा युनिसेफ आणि सह्या्री वाहिनीच्या वतीनं सन्मानित करण्यात आलं. प्रतिकूल परिस्थितीत जिद्दीनं वाटचाल करणाऱ्या नऊ बालिकांचा सत्कार करण्यात आला, त्यात प्रीतीलताचा समावेश होता. ही प्रीतीलता म्हणजे नकुसा. वडिलांना हवा होता मुलगा आणि झाली मुलगी. तिच्या जन्माची किंमत आईला घटस्फोटाच्या रुपानं चुकती करावी लागली. अंगणवाडी कर्मचारी असलेल्या आईनं सत्यशीलाच्या पाठिंब्यानं ती चित्रपटसृष्टीत आली असून इथे करिअर करण्याची जिद्द बाळगून आहे.
प्रतिकूल परिस्थितीत जिद्दीनं वाटचाल करणाऱ्या नऊ बालिकांचा युनिसेफ आणि सह्या्री वाहिनीच्यावतीनं नुकताच सन्मान करण्यात आला. त्यावेळी प्रीतीलताला ज्येष्ठ अभिनेत्री सुलभा देशपांडे यांच्या हस्ते सन्मानित करण्यात आलं.
भारताची फुलराणी सायना नेहवाल नकोशा मुलींपैकीच एक. तिनंच अलीकडं एका मुलाखतीत हे सांगून टाकलं. पण या नकोशा मुलीनं केवळ कुटुंबालाच नव्हे, तर देशाला अभिमान वाटावा असं कर्तृत्व गाजवलं.
प्रातिनिधिक स्वरुपातली कर्तृत्ववान मुलींची अशी अनेक नावं सांगता येतील.
मुलींचं घटतं प्रमाण ही भारताचीच नव्हे तर सर्वच दक्षिण आशियाई देशांपुढची गंभीर समस्या बनली आहे. पारंपारिक मानसिकता, दार्रिय़ अशी अनेक कारणं त्यामागं आहेत. त्यांचा शोध घेणं आणि त्यावर उपाययोजना करण्यासाठी व्यापक पातळीवर प्रयत्न सुरू आहेत. त्यातून छोटे छोटे प्रयोग किंवा उपक्रम आकाराला येत आहेत.
..
मुलगी नको मुलगा हवा, ही मानसिकता जागतिक पातळीवरची आहे. महाराष्ट्रही त्याला अपवाद नाही. खेडय़ापाडय़ांतून पूर्वापार ही मानसिकता जोपासली जातेय. आपण कितीही पुढारलेपणाच्या गप्पा मारत असलो तरी आजही अशी मानसिकता मोठय़ा प्रमाणावर आढळते. काही भटक्या जमातींमधून मुलींच्या जन्माचे उत्सव साजरे केले जातात, मात्र जिथं संपन्नता आणि समृद्धी आढळते तिथं मात्र मुलगी ओझं वाटते. इस्टेटीचा वारस ही त्यांची पहिली डिमांड असते. बडय़ा लोकांपुरती ही मानसिकता आहे असं नाही. मुलीच्या जबाबदारीचं ओझं वाटत असल्यामुळं गरिबीतही अशीच मानसिकता आढळते. महाराष्ट्राच्या खेडय़ापाडय़ांतून या मानसिकतेचं दर्शन अनेक प्रकारे घडत असतं. मुलीच्या जन्माचा आनंद फार कमी प्रमाणात साजरा केला जातो. किंबहुना मुलगी झालेला बाप चेहरा पाडूनच फिरताना दिसतो. मुलगा हवा असताना झालेल्या मुलीच्या जन्माचा निषेध नोंदवण्याचे अनेक मार्ग अवलंबले जातात. प्रीतीलता सुरवसेच्या आईला घटस्फोटाची किंमत मोजावी लागली, तशी तर अनेक महिलांना मोजावी लागते. घटस्फोट दिला जात नाही, तिथं मुलगा न होणाऱ्या महिलेला सातत्यानं मानहानी सहन करावी लागते. हे झालं मुलीच्या आईचं. पण जी मुलगी जन्माला आली, तिलाही हे भोग टळत नाहीत. त्यातला पहिला मार्ग अवलंबला जातो, तो म्हणजे तिचं नामकरण. ‘नाव ठेवणं’ असं त्याला बोली भाषेत म्हणतात. ‘नावं ठेवल्यासारखंच’ हे नाव ठेवलं जातं. त्यातूनच दगडी, धोंडी अशी नावं ठेवली जातात. यातलं शेवटचं टोक असतं, ते म्हणजे ‘नकुसा.’ नकोशी असताना झालेली मुलगी ती नकुसा. हाक मारतानाच तिला तिच्या नकोशा जन्माची जाणीव व्हावी, अशा रितीनं हे नाव ठेवलं जातं आणि मुलीच्या जन्माचा निषेध नोंदवला जातो. पश्चिम महाराष्ट्रात सहज धांडोळा घेतला तर अशा अनेक नकुसा आढळतील.
असाच धाांडोळा सातारा जिल्ह्यात घेण्यात आला. साताऱ्याचे जिल्हा आरोग्य अधिकारी डॉ. भगवान पवार यांनी त्यासाठी पुढाकार घेतला. सामाजिक कार्यकर्त्यां डॉ. सुधा कांकरिया यांनी त्यांना कल्पना सुचवली आणि त्यांनी तिला प्रतिसाद दिला. जिल्ह्याची आरोग्य यंत्रणा कामाला लावून गावोगावी एक शोधमोहीम सुरू केली. काय होती ही मोहीम? शून्य ते सोळा वयोगटात ‘नकुसा’ नावाच्या मुलींच्या शोधाची. आरोग्य यंत्रणेनं जिल्ह्यातील घरोघरी जाऊन मुलींची माहिती गोळा केली. तब्बल सहा महिने मोहीम सुरू होती. त्या माध्यमातून मुलींच्या नावाचा शोध घेण्यात आला. जिल्ह्यात शून्य ते सोळा वयोगटातील दोनशे बावीस नकुसा असल्याचं या मोहिमेत आढळून आलं.
कोरेगाव आणि वाई या दोन तालुक्यांमध्ये नकुसा नावाची एकही मुलगी आढळली नाही. बाकी सगळीकडं या नकुसा होत्या. मुख्यमंत्री पृथ्वीराज चव्हाण हे पाटण तालुक्याचे मूळ रहिवाशी. या मुख्यमंत्र्यांच्या तालुक्यात तब्बल ब्याण्णव नकुसा आढळल्या. त्याखालोखाल मराठी साहित्याचे नंदनवन म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या माणदेशात म्हणजे ‘माण’ तालुक्यात छप्पन्न नकुसा आढळल्या. कराड तालुक्यात सोळा, महाबळेश्वर तालुक्यात बारा, सातारा, फलटण आणि खंडाळा तालुक्यात प्रत्येकी अकरा आणि जावळी तालुक्यात पाच नकुसा आढळून आल्या.
आपला जन्म नकोसा होता, हे नावामुळंच या मुलींच्या लक्षात येतं आणि तशाच दबलेल्या मानसिकतेत त्या जगत राहतात. त्याचा परिणाम त्यांच्या मानसिक विकासावर होतो. हे लक्षात आल्यामुळं केवळ नकुसांचा शोध घेऊन ही मोहीम थांबणार नाही. त्यापुढचा टप्पा आहे, या नकुसांचं नाव बदलण्याचा. या मुलींना भविष्यात ‘नकुसा’ नावानं कुणी हाक मारू नये आणि तिच्या नकोशा जन्माची आठवण पुन्हा काढू नये, यासाठी हे नामकरण करण्यात येणार आहे.
‘पुत्र व्हावा ऐसा गुंडा ज्याचा तिन्ही लोकी झेंडा..’, एवढंच नेहमी सांगितलं जातं. आपणही तेवढय़ाच ओळीचा सतत उच्चार करीत असतो. परंतु मुलाच्या कर्तृत्वाचा जयजयकार करणारी ही ओळ अर्धीच आहे. चोखा मेळ्यांनी त्याच्यापुढं जे म्हटलंय ते कधी सांगितलंच जात नाही. ‘कन्या ऐसी तरी देई, जैसी मीरा मुक्ताबाई, इतुके ना देवे तुझ्याने, माझे होई गा निसंतान..’ यातलं कन्या ऐसी तरी देई, जैसी मीरा मुक्ताबाई. महाराष्ट्रच्या खेडय़ापाडय़ांतून ‘नकुसा’ नावानं ओळखल्या जाणाऱ्या अशा अनेक मीरा मुक्ताबाई आहेत. साताऱ्यात राबवलेला ‘नकुसा होणार लाडकी’ हा उपक्रम महाराष्ट्रातील सामाजिक परिवर्तनाच्या प्रक्रियेतील महत्त्वाचा टप्पा ठरावा.

Tuesday, December 21, 2010

मोहिते-पाटलांचे पुनर्वसन

महाराष्ट्र राज्य साखर संघाच्या अध्यक्षपदी विजयसिंह मोहिते-पाटील यांची निवड करून त्यांचे राजकीय पुनर्वसन करण्यात आले, परंतु त्यासाठी त्यांना एक वर्षाहून अधिक काळ प्रतीक्षा करावी लागली. मोहिते-पाटील यांच्यासारख्या ज्येष्ठ नेत्याला राष्ट्रवादी काँग्रेसने एक वर्षाहून अधिक काळ तिष्ठत ठेवले, हा कृतघ्नपणाच म्हणता येईल. प्रत्येक नेत्याच्या राजकीय जीवनात चढउतार असतात, त्याप्रमाणे मोहिते-पाटलांच्या राजकीय आयुष्यातला हा कठिण काळ होता. नेतृत्वाकडूनच खच्चीकरण होत असताना त्यांच्यापुढे पक्षत्यागाचा पर्याय होता. राष्ट्रवादी काँग्रेसचा त्याग करून ते काँग्रेसमध्ये प्रवेश करणार असल्याची जोरदार हवा मधल्या काळात तयार झाली होती, परंतु आपण शरद पवार यांच्या नेतृत्वाखालीच काम करणार असल्याचे स्पष्ट करुन त्यांनी त्यावर पडदा टाकला होता. तरीही त्यांच्या समर्थकांमध्ये अस्वस्थता होतीच. आणखी तिष्ठत ठेवले असते तर नजिकच्या काळात वेगळे काही घडले नसतेच असे नाही.
सहकारमहर्षी शंकरराव मोहिते पाटील यांनी सोलापूर जिल्ह्याच्या राजकारणावर दीर्घकाळ वर्चस्व ठेवले, त्याचवेळी राज्याच्या राजकारणातही त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. शंकरराव मोहिते-पाटील हे आक्रमक स्वभावाचे होते, त्यांचा राजकीय वारसा चालवणारे विजयसिंह मोहिते-पाटील सरंजामी थाटाचे असले तरी तुलनेने मवाळ प्रकृतीचे. राजकारणात आवश्यक तेथे तडजोड करणारे आणि विरोधकांबाबतही सहिष्णू धोरण ठेवणारे नेते. सोलापूर जिल्ह्यात मोहिते-पाटील घराण्याच्या राजकारणाबद्दल उलट-सुलट चर्चा करणारेही विजयसिंह मोहिते-पाटील यांच्याबाबत कधी एकेरीवर येऊन बोलत नाहीत, यावरून त्यांच्या राजकारणाचा पोत लक्षात यावा. राज्याच्या राजकारणातअनेक वर्षापासून यशवंतराव चव्हाण आणि वसंतदादा पाटील यांचे गट सक्रीय होते, किंबहुना ते आजही आहेत. वसंतदादांच्या पश्चात त्यांच्या गटाच्या बहुतांश नेत्यांनी शरद पवार यांचे नेतृत्व स्वीकारले असले तरीही अधून मधून या गटाला स्वत:च्या अस्तित्वाची जाणीव करून द्यावीशी वाटते. विजयसिंह मोहिते-पाटील यांच्याकडे या गटाचे नेतृत्व होते. त्याअर्थाने ते राज्याच्या मुख्यमंत्रिपदाच्या दावेदारांपैकी ते एक होते.
शरद पवार यांनी राष्ट्रवादीची स्थापना केल्यानंतर काँग्रेसशी निष्ठावंत मानल्या जाणाऱ्या काहींनी वेगवेगळ्या कारणांनी पवारांचे नेतृत्व स्वीकारले. सांगली जिल्ह्यातील नेत्यांनी विष्णूअण्णा पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली अनेक दिवस विचारमंथन करून पवारांना साथ देण्याचा निर्णय घेतला, तेव्हा राष्ट्रवादीची रिकामी बस थोडी भरल्यासारखी वाटली, तरीही बरीच रिकामी होती. शरद पवार यांना अपेक्षित असलेले पाठबळ महाराष्ट्रातूनच उभे राहात नसल्याचे चित्र दिसत होते, अशा काळात सोलापूर जिल्ह्याच्या राजकारणावर वर्चस्व असलेल्या विजयसिंह मोहिते-पाटील यांनी राष्ट्रवादी काँग्रेससोबत जाण्याचा निर्णय घेऊन सर्वानाच आश्चर्याचा धक्का दिला होता. मोहिते-पाटील आपल्याबरोबर येतील, हे पवारांनाही अपेक्षित नसावे. परंतु ते घडले आणि राष्ट्रवादीची ताकद लक्षणीय वाढली. या घटनेकडे पाहताना मोहिते-पाटील यांचे व्यक्तिश: शरद पवार आणि राष्ट्रवादी काँग्रेसवरील ष्टद्धr(७०)ण काय आहेत याची कल्पना येऊ शकते. मोहिते-पाटलांचा हा निर्णय अनेकांना बुचकळ्यात टाकणारा होता. त्याची अनेक कारणे सांगितली जात होती. दिल्लीत वजन असलेले सुशीलकुमार शिंदे जिल्ह्याच्या राजकारणातले त्यांचे स्पर्धक असले तरी मोहिते-पाटील त्यांना कधीच जुमानत नव्हते. कारण मोहिते-पाटील यांना जनाधार होता आणि सुशीलकुमार पक्षनेतृत्वाच्या मर्जीत राहून राजकारण करणारे. दिल्लीतील वजनाच्या बळावर सुशीलकुमार शिंदे कायम उप्रव देत राहतील, ही एक भीती असावी. दुसरे म्हणजे आधीच्या एका विधानसभा निवडणुकीत मोहिते-पाटलांची मतांची आघाडी सत्तर-ऐंशी हजारांवरून सतरा-अठरा हजारांवर आली होती. शरद पवार यांनी दाखवलेल्या उप्रवमूल्यामुळे हे घडल्याचे स्पष्ट दिसत होते. शरद पवार यांच्या विरोधात गेल्यानंतर कदाचित आपल्या भविष्यातील राजकारणाला ते धोका ठरू शकतील, अशी भीतीही असावी. तिसरी शक्यता म्हणजे काँग्रेसमध्ये विश्वास टाकावा, असे नेतृत्व नसल्यामुळे शरद पवार यांचे नेतृत्व त्यांना अधिक विश्वासार्ह वाटले असावे. यापैकी कोणतीही गोष्ट खरी असली तरी राष्ट्रवादी काँग्रेसला स्थापना काळात पर्यायाने शरद पवार यांच्या अत्यंत अडचणीच्या काळात मोहिते-पाटील यांनी त्यांना साथ दिली होती. राष्ट्रवादी काँग्रेसने त्यांना अल्पकाळ उपमुख्यमंत्रिपद देऊन त्यांचा सन्मान केला, परंतु योगायोगाची गोष्ट म्हणजे त्यांना त्यावेळी जिल्ह्यातील त्यांचे पक्षांतर्गत विरोधक सुशीलकुमार शिंदे यांच्या नेतृत्वाखालीच काम करावे लागले.
गेल्यावेळच्या लोकसभा निवडणुकीत माढा मतदारसंघातून विजयसिंह मोहिते-पाटील यांचे पुत्र रणजितसिंह यांना उमेदवारी द्यायचे निश्चित झाले होते, परंतु विजयसिंहांचे बंधू प्रतापसिंह मोहिते-पाटील यांनी ऐनवेळी स्वत:ची उमेदवारी जाहीर करून प्रचाराचा नारळही फोडला. त्यामुळे मोहिते-पाटील कुटुंबातच कलह निर्माण होण्याची शक्यता निर्माण झाली. तो टाळण्यासाठी शरद पवार यांनाच माढा मतदारसंघातून उमेदवारीसाठी निमंत्रण देण्यात आले. शरद पवार यांनीही परिस्थितीचे गांभीर्य ओळखून स्वत: तेथून लढण्याचा निर्णय घेतला आणि मोहिते-पाटील कुटुंबातला गृहकलह टाळला. मोहिते-पाटील यांचा विधानसभेचा परंपरागत असलेला माळशिरस मतदारसंघ राखीव झाला होता. पुनर्रचनेत त्यांच्या मतदारसंघातला बराचसा भाग माढा मतदारसंघात गेल्यामुळे माढा विधानसभा मतदारसंघातून उमेदवारी मिळावी अशी त्यांची अपेक्षा होती. मात्र ते तेवढे सोपे राहिले नव्हते. मधल्या काळात पुलाखालून बरेच पाणी वाहून गेले होते. सोलापूर जिल्ह्यात मोहिते-पाटलांच्या प्रभावक्षेत्राबाहेरील अनेक स्थानिक नेत्यांना बळ देऊन मोहिते-पाटलांचे वर्चस्व कमी करण्याचे प्रयत्न राष्ट्रवादी काँग्रेसमधीलच वरिष्ठ नेत्यांकडून करण्यात येत होते आणि त्याला बऱ्यापैकी यशही येत होते. मोहिते-पाटलांचा गट संपवण्याची प्रक्रियाच सुरू करण्यात आली होती. माढय़ामधून बबन शिंदे यांचे नेतृत्व उभे राहिले होते आणि ते मागे हटायला तयार नव्हते. त्यामुळे मोहिते-पाटलांसाठी माढा मतदारसंघ नाही देता आला, परंतु पंढरपूरमध्ये उमेदवारी दिली. अख्खा मतदारसंघच नवखा आणि त्यात पुन्हा विद्यमान आमदार सुधाकर परिचारक यांच्याविषयीची नाराजी या सगळ्याचे पर्यवसान त्यांच्या पराभवात झाले. पराभवानंतर मोहिते-पाटलांचा योग्य सन्मान राखला जाईल आणि त्यांना मंत्रिपद मिळेल अशी शक्यता व्यक्त केली जात होती. विजयसिंह मोहिते-पाटील आणि त्यांच्या समर्थकांच्याही तशा अपेक्षा होत्या. मात्र राष्ट्रवादी काँग्रेसच्या नेतृत्वाने तेवढे औदार्य दाखवले नाही. सुमारे तीसेक वर्षे सलग सत्ता उपभोगल्यानंतर पहिल्यांदाच त्यांच्या वाटय़ाला राजकीय विजनवास आला होता. युतीच्या काळात ते सत्तेबाहेर होते, परंतु ती गोष्ट निराळी होती. यावेळी त्यांचा पक्ष सत्तेत असूनही ते सत्तेबाहेर फेकले गेले होते. मोहिते-पाटलांची गरज संपल्यामुळे राष्ट्रवादी काँग्रेसने त्यांना साइड ट्रॅक केल्याची त्यांच्या समर्थकांची भावना तयार झाली होती. साखर संघाचे अध्यक्षपद देऊन त्यांचे राजकीय पुनर्वसन करण्यात आले आहे. असे असले तरीही अजित पवार यांच्या नेतृत्वाखाली त्यांचे स्वत:चे नव्हे, तर पुत्र रणजितसिंह यांचे राजकीय भवितव्य काय असेल, यावरच मोहिते-पाटील घराण्याची भविष्यातील राजकीय वाटचाल अवलंबून असेल. त्याअर्थाने आगामी काळ विजयसिंह मोहिते-पाटील आणि अजित पवार या दोघांच्याही संयमाची कसोटी पाहणारा ठरेल.

Sunday, December 19, 2010

पवार आणि मुंडे

शरद पवार आणि गोपीनाथ मुंडे यांचे वाढदिवस बारा डिसेंबरला मोठय़ा झोकात साजरे करण्यात आले. समाजातील शेवटच्या घटकाशी बांधिलकी मानून काम करणारे नेते म्हणून महाराष्ट्राच्या राजकारणात पवार आणि मुंडे यांची ओळख आहे. दोघेही सध्या दिल्लीच्या राजकारणात आहेत. दोघांची तुलना करणे तसे कठिण आहे. तुलना केली तर त्यातून मुंडेंना पवाराच्या जोडीला आणून त्यांचे मोठे डिजिटल पोस्टर बनवल्यासारखे किंवा पवारांना मुंडेंच्या पातळीवर आणणेही योग्य ठरणार नाही. कट्टर राजकीय विरोधक असले तरी दोघांच्याही वाटचालीत काही परस्परपूरक बाबी आहेत.
शरद पवार हे काँग्रेस आणि गोपीनाथ मुंडे हे भारतीय जनता पक्षाशी संबंधित राहिले. दोघांचाही प्रवास राष्ट्रीय पक्षांच्या माध्यमातून झाला, परंतु शरद पवार यांनी दोन वेळा राष्ट्रीय पक्षाविरुद्ध बंड पुकारून स्वत:ची वेगळी वाट चोखाळली आणि आज स्वत:च्या वाटेवरून मार्गक्रमण करीत आहेत. मुंडे यांनी मात्र पक्षाच्या छत्रछायेखालीच आपला प्रवास सुरू ठेवला, त्यातही प्रमोद महाजन यांच्यासारखा गॉडफादर पक्षात होता, तोर्पयत महाराष्ट्र भाजपचे नेतृत्व त्यांच्याकडे राहिले. महाजन यांच्या मृत्युनंतर मात्र मुंडे पक्षात एकाकी पडले. फारच मानहानी होऊ लागली तेव्हा सर्व पदांचा राजीनामा देऊन बंडाचा पवित्रा घेण्याची वेळ त्यांच्यावर आली. त्यांचे पक्षांतर्गत स्पर्धक त्यातही पुन्हा कोणतीही सार्वत्रिक निवडणूक न लढवलेले असे नितिन गडकरी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या आशीर्वादाने पक्षाचे राष्ट्रीय अध्यक्ष बनले आणि त्यांच्या हाताखाली काम करण्याची वेळ मुंडेंवर आली. मात्र मुंडे हा पक्षाचा बहुजन चेहरा असल्यामुळे त्यांना थेट दुखावण्याची भूमिका कुणी घेऊ शकत नाही. काळाची पावले ओळखून अलीकडच्या काळात ओबीसींचे संघटन करण्याच्यानिमित्ताने मुंडे यांनी तेवढे उप्रवमूल्य स्वत:पाशी गोळा करून ठेवले आहे. त्याच बळावर ते आज पक्षात सन्मानाचे स्थान टिकवून आहेत.
शरद पवारांचा राष्ट्रीय राजकारणातील थेट सहभाग दोन दशकांपासूनचा असला तरी पुरोगामी लोकशाही दलाच्या माध्यमातून महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री झाले तेव्हापासून राष्ट्रीय राजकारणातील त्यांचे नेटवर्क तगडे आहे. देशभरातील बिगर काँग्रेसी मुख्यमंत्री आणि अन्य बडय़ा नेत्यांशी त्यांचा दोस्ताना आहे. त्याअर्थाने राष्ट्रीय राजकारणातला त्यांचा वावर तीन दशकांचा आहे. पवार काँग्रेसमध्ये असते तर त्यांना हे स्थान मिळवता आले नसते. काँग्रेसमधून बाहेर पडून डावे, समाजवादी आणि जनसंघवाल्यांची मोट बांधून त्यांनी पुलोदचा प्रयोग केला, त्यामुळे यशवंतरावांच्या या मानसपुत्राला राष्ट्रीय पातळीवर ओळख मिळाली. याच प्रयोगाला खंजिराचा प्रयोग असे महाराष्ट्राच्या राजकारणात ओळखले जात असल्यामुळे पवारांना त्याची किंमतही चुकवावी लागली. काँग्रेसमधील त्यांचे निष्ठावंत मित्र आजही खंजिराच्या आठवणी काढीत स्वत:चा उत्कर्ष साधून घेतात. काँग्रेसमध्ये अनेक नेत्यांची रोजी-रोटी टिकवण्यात पवारांचा मोठा वाटा आहे. आज तशी परिस्थिती दिसत नाही, परंतु केवळ पवारांचे विरोधक या एकाच क्वालिफिकेशनवर अनेकांनी दिल्लीच्या आशीर्वादाने महाराष्ट्राच्या राजकारणात आपले स्थान टिकवून ठेवले.
पवार आणि मुंडे यांचे राजकारण परस्परपूरक आहे, असे म्हणताना मुंडेंचा तडफेचा काळ लक्षात घ्यावा लागतो. छगन भुजबळ शिवसेना फोडून काँग्रेसमध्ये आल्यानंतर शिवसेनेचे विरोधी पक्षनेतेपद भाजपकडे गेले आणि गोपीनाथ मुंडे विरोधी पक्षनेते झाले. विरोधी पक्षनेतेपदामुळे मुंडे यांच्या नेतृत्वाला संधी मिळाली. महाराष्ट्रात शिवसेना-भारतीय जनता पक्षाची सत्ता येण्यामागे शिवसेनाप्रमुख बाळासाहेब ठाकरे यांचा झंझावात कारणीभूत असला तरी मुंडे यांनी संघर्षयात्रा काढून उठवलेले रानही तेवढेच महत्त्वाचे होते. या संघर्षयात्रेमध्ये मुंडे यांनी राजकारणी आणि गुन्हेगारांच्या संबंधांचा मुद्दा घेतला आणि त्याचा रोख थेट शरद पवार यांच्यावर ठेवला. पवार यांचे दाऊद इब्राहिमशी संबंध असल्याची वातावरणनिर्मिती करण्यात मुंडे यशस्वी झाले. या हल्ल्याने पवारांना पुरते घायाळ केले आणि मुंडे महाराष्ट्राच्या राजकारणात पहिल्या रांगेतील नेत्यांमध्ये विराजमान झाले.
पवार आणि मुंडे दोघेही ग्रासरुट लीडर आहेत. मात्र पवारांचा पाया जेवढा पक्का आहे, तेवढा मुंडेंचा नाही. लोकसभा किंवा विधानसभेची बारामतीची निवडणुक ही औपचारिकता असते, एवढे पवारांचे मतदारसंघावर वर्चस्व आहे. याउलट मुंडे यांना निवडून येण्यासाठी संघर्ष करावा लागल्याचा इतिहास आहे. किंबहुना रेणापूरमधून विलासराव देशमुख यांच्या मदतीशिवाय निवडून येणे त्यांच्यासाठी अवघड असायचे. असे असले तरी ते रेणापूरमधून सातत्याने निवडून आले आणि गेल्यावर्षी लोकसभा निवडणुकीत बीड मतदार संघातून मोठय़ा मताधिक्क्य़ाने विजयी झाले. मुंडे यांच्या एकसष्ठी समारंभात त्यांचा गौरव करताना पक्षाचे नेते लालकृष्ण अडवाणी म्हणाले होते की, ‘मुंडे यांच्यामुळे भाजप सर्वसामान्यांर्पयत पोहोचला.’ गौरव समारंभात लोक काहीही बोलत असतात, तशा प्रकारचे हे विधान नव्हते. अडवाणींनी वस्तुस्थितीवर प्रकाश टाकला. बनियांचा आणि पांढरपेशांचा पक्ष असलेल्या भाजपला मुंडे यांच्यामुळे समाजाच्या विविध थरांमध्ये जागा मिळाली. मंडल आयोगाचे आंदोलन पेटले होते, तेव्हा भाजपने राममंदिर बांधण्याच्या उन्मादात मंडलविरोधी भूमिका घेतली होती, शिवसेनेनेही मंडलला विरोध केला होता. मात्र महाराष्ट्रात मुंडे यांच्या नेतृत्वाखालील भाजपने मंडल आयोगाच्या समर्थनाची भूमिका घेतली होती. भाजपच्या भावनेच्या लाटेला बांध घालण्याचे काम अनेकदा मुंडे यांनी केले. तत्कालीन मुख्यमंत्री मनोहर जोशी हे गणपतीला दूध पाजण्याच्या कार्यक्रमात सामील झाले असताना उपमुख्यमंत्री असलेल्या मुंडे यांनी मात्र हे थोतांड आणि अंधश्रद्धा असल्याचे सांगून विज्ञाननिष्ठ भूमिका घेतली होती. शिवसेना कार्यकर्त्यांनी भुजबळ यांच्या निवासस्थानावर हल्ला केल्यानंतर मुख्यमंत्री मनोहर जोशी यांनी ‘वडिलांना शिव्या दिल्या तर राग येणारच’ असे विधान करून राजधर्माला तिलांजली दिली, मात्र मुंडे यांनी घटनास्थळी भेट देऊन राजधर्माचे पालन केले होते. भारतीय जनता पक्षासारख्या मूलतत्त्ववादी विचारसरणीच्या पक्षात राहूनही आपली उदारमतवादी प्रतिमा जपण्याचा त्यांनी कसोशीने प्रयत्न केला.
शरद पवार साठीच्या उंबरठय़ावर पंतप्रधानपदाचे दावेदार मानले जात होते. मात्र दुर्दैवाने त्यांना तिथर्पयत मजल मारता आली नाही. भविष्यात त्यांना तशी संधी मिळेल याची कोणतीही शक्यता सध्या तरी दिसत नाही. पंतप्रधानपद हे अर्थात मूल्यमापनाचे परिमाण होऊ शकत नाही. पात्रता असूनही पंतप्रधानपद न मिळालेल्या लोकांची अनेक नावे सांगता येतात, तसेच पात्रता नसताना हे पद मिळालेल्यांचीही नावे सांगता येतात. मात्र गेल्या दोन वर्षातील पवारांची वाटचाल त्यांच्या समर्थकांनाही गोंधळात टाकणारी आहे. त्यांनी क्रिकेटची आवड जोपासावी की कुस्ती फेडरेशनचे काम करावे, हा त्यांचा व्यक्तिगत प्रश्न आहे. परंतु या एक्स्ट्रा करिक्युलम अ‍ॅक्टिव्हिटींमुळेच ते कृषी खात्याला न्याय देऊ शकलेले नाहीत, ही वस्तुस्थिती नाकारता येत नाही. अन्नधान्य उत्पादनाशी संबंधित असलेले हे खाते कें्रातले ग्लॅमर नसलेले खाते होते, पवारांच्यामुळे हे खाते चर्चेत आले. परंतु क्षमता असूनही पवारांना या खात्यावर छाप पाडता आली नाही. त्यांनी फक्त कृषी खात्याला योग्य दिशा दिली असती तरी कोणत्याही पंतप्रधानापेक्षा देशाने त्यांना लक्षात ठेवले असते, परंतु तसे होऊ शकले नाही, हे पवारांचेही दुर्दैव आणि देशाचेही.

Monday, December 13, 2010

एका ‘सुपारी’ची डायरी

आम्हाला वगळा गतप्रभ होतील तारांगणे.. ही कवी केशवकुमारांची म्हणजे आपल्या आचार्य अत्र्यांची ओळ थोडी उसनी घेऊन स्वत:वर कविता करायचं ठरवलं आणि स्पाँटेनिअस ओव्हरफ्लो म्हणतात तशी भस्सकन ओळ आली, ‘आम्हाला वगळा गतप्रभ होतील राजकारणे..’ आजच्या काळात इतकी वास्तवदर्शी ओळ कुणाला सुचायची टाप नाही. काव्यगायनाच्या सुपाऱ्या घेऊन गावोगावी िहडणाऱ्या कवींनी तर नादच करायला नको. सुपारी अंगातच असावी लागते. छपरी मिशा वाढवल्या आणि बटवा बाळगून सुपारी चघळली म्हणून इतकं वास्तववादी सुचणार नाही, मिस्टर नायगावकर. त्यासाठी कवितेतली सुपिरिअ‍ॅरिटी नव्हे तर वागण्या-बोलण्यात आणि जगण्यातही सुपारिअ‍ॅलिटी हवी. कवींचा एवढा राग राग का करतेय, असं वाटत असेल ना तुम्हाला? कशासाठी त्यांच्याबद्दल प्रेम बाळगायचं? बाईच्या जातीला धार्जिण असलेल्या या कवडय़ांना सुपारीची अ‍ॅलर्जी का म्हणते मी? सगळं चालतं त्यांना. ताडीमाडीब्रँडीव्हिस्कीतंबाखूसिगारेट. फक्त सुपारीचं वावडं. ते कोण एक बापट कवी वसंत समाजवादी, जायाचंच की कवातरी पट्दिशी म्हणायचेत कुठल्याही स्टेजवरून. त्यांनी लिहिली होती एक कविता सुपारीवर. काय तर म्हणे कवितेतला नायक लग्न झालेल्या आपल्या प्रेयसीच्या घरी जातो. तिथं तो आपल्या त्या प्रेयसीनं कशिद्यात साकारलेलं नवरा बायकोचं चित्र पाहतो आणि एकही टाका चुकला नसल्याबद्दल हळहळतो. निघताना सुपारी खाल्ल्यावर तिच्या डोळ्यात पाणी येतं, तेव्हा ‘एवढी का सुपारी लागली ?’ असा प्रश्न त्याच्या मनात निर्माण होतो. अरे, तिचं लग्न व्हायच्या आधी तिच्या बापाला सुपारी दिली असतीस तर आता सुपारी लागली म्हणायची वेळ आली असती का? पण याला लग्न नव्हतं करायचं तर कविता लिहायची होती. त्यामुळं कवितेत सुपारीकुळाचा उद्धार झाला. हिंदू लिहून मराठी साहित्यात अडगळ निर्माण केलेल्या भालचं्र नेमाडे यांनी एका कवितेत ‘तंबाखू खाण्यासाठी मजबूत दात असोत जगावर थुंकण्यासाठी, सिगारेट पिण्यासाठी मजबूत फुप्फुसं..’ असं लिहिलंय. पण सुपारीची दखल घेतली नाही. आम्ही काय हिंदू नाही? की कवितेत स्थान मिळण्याएवढय़ा पॉप्युलर नाही? केशवसुत एवढे क्रांतिकारक कवी, त्यांनाही ‘एक सुपारी द्या मज आणून..’ असं नाही लिहावंसं वाटलं,
..
कवींनी उपेक्षेनं मारलं, पण गाणी लिहिणाऱ्यांनीही म्हणावी तशी कदर नाही केली. केळीचे सुकले बाग असूनिया पाणी असं लिहितात, पण पावसानं आमच्या बागा उद्ध्वस्त झाल्या त्याची कळ कुणाला आली नाही. रुपेरी वाळूत माडांच्या बनात ये ना..लिहितात. सुपारीच्या बागेत ये ना..असं लिहिलं तर साल्यांची प्रतिभा विटाळेल काय? त्या तिकडं विदर्भ मराठवाडय़ातल्या दुष्काळी भागातल्या कवी-गीतकारांबद्दल काही बोलायलाच नको. दुसऱ्याच्या चंचीतले पान खायला, सुपारी चघळायला यांचा हात सदैव पुढे, पण सुपारीवर लिहायचं म्हटलं की यांचा प्रादेशिकवाद जागा होतो. पश्चिम महाराष्ट्राचा त्यांचा द्वेष कोकणाच्या वाटय़ालाही येतो. आम्ही काय त्यांचा सम्रु अडवून ठेवलाय? पण नाहीच लिहिणार. पण असं कुणी कोंबडं झाकलं म्हणून सूर्य संपावर जाणार आहे थोडाच ? खंडेरायाच्या लग्नाला बानू नवरी नटली, नवरी नटली आता बाई सुपारी फुटली..केवढा धुमाकूळ घातला गाण्यानं. सुपारी घातल्यामुळं गाणं रंगलं, हे ध्यानात घ्यावं. गाणं रंगवायचं असलं तर कात-चुना नव्हे, सुपारी पाह्यजे.
..
अखिल भारतात ज्यांना सुपारी बहाद्दर म्हटलं जातं, पूर्वी बोरूबहाद्दर म्हटलं जायचं, त्या पत्रकार जमातीबद्दल चार-चौघात बोलावं बोलण्यासारखं काही नाही. सिग्रेटी फुंकतील. न चुकता बारमध्ये जातील. गुटख्याच्या पुडय़ांची माळ बाळगून तासातासाला तोंडात पुडय़ा रिकामे करणारे रिपोर्टरकमऑपरेटरकमपेजडिझायनरकमजमलेतरसबएडिटरमाप आहेत. त्यात सुपारी घेणाऱ्यांची कमतरता नाही. पण सुपारी खाऊन माहीत असलेले कितीसे सापडतील? गेला तो जमाना, जेव्हा एक्सप्रेस टॉवरमध्ये सुपारी खाणं आणि चघळणंही कसं तारतम्यानं व्हायचं. ‘हालहडकी’ हे एका एशियाटिक सुपारीचं नाव आहे, आणि अरूण टिकेकर हे ती खाणाऱ्या संपादकाचं, हे आजच्या पिढीला कसं कळणार? शेवटी शेवटी त्यांचं लेखन एवढं जड होऊ लागलं, त्याला हालहडकी सुपारी कारणीभूत असल्याचं कळल्यामुळं एक्सप्रेसच्या मॅनेजमेंटनं कें्राशी बोलून कर्नाटकातून येणाऱ्या त्या सुपारीवर महाराष्ट्रात बंदी घालायला लावल्याची आठवण दिनकर रायकर पुढं कधीतरी एखाद्या दिवाळी अंकासाठी लिहिणार आहेत, असं कानावर आहे.
..
कवी, गीतकार, पत्रकार ही सगळी कृतघ्न मंडळी. परंपरेचा अभिमान नाही. संस्कृती जोपासण्याची समज नाही. सगळे नुसते लिहून उत्सव साजरा करणारे. प्लेटॉनिक लव्ह करून पोरं थोडीच होतात? त्यापेक्षा राजकारणी बरे. थेट कृतीवर भर. काळ कितीही बदलला तरी सुपारीची बरकत त्यांच्यामुळंच टिकून राहिलीय. एकेकाळी अंडरवर्ल्डशी संबंधामुळं अंधाऱ्या कोठडीत खितपत पडलेलं आमचं जिणं राजकारणी मंडळींनी बाहेर काढलं. इथं खून खराबा नाही. अंधारकोठडी नाही. आपल्यामुळं कुणाला थर्ड डिग्री नाही. जो आदर्श वागणार नाही, त्याचीच सुपारी देणार आणि पुन्हा कवी गीतकारांसारखं ‘दिल्या घेतल्या सुपारीची शपथ तुला आहे..’असंही रडगाणं गाऊन शपथेच्या बंधनात अडकवणार नाही.

Monday, December 6, 2010

एका पत्रकाराची डायरी

माणसाच्या आयुष्याला कलाटणी देणाऱ्या अनेक घटना असतात. स्वातंत्र्यसैनिकाची पेन्शन सुरू झाल्यानंतर एकदा आमचे आजोबा म्हणाले होते की, महात्मा गांधीजींच्या हाकेला ओ देऊन घरादारावर तुळशीपत्र ठेवून स्वातंत्र्यलढय़ात झोकून दिलं, तो त्यांच्या आयुष्याला कलाटणी देणारा प्रसंग होता. अब्राहम लिंकन, हिटलर, साने गुरुजी, एपीजे अब्दुलकलाम, आचार्य अत्रे, पु. ल. देशपांडे, माधव गडकरी, सुधीर गाडगीळ, अशोकराव चव्हाण, बाबासाहेब पुरंदरे, सिंधुताई सपकाळ, कवी चं्रशेखर गोखले, संगीतकार सलील कुलकर्णी, मोहन जोशी, सुधीर भट अशा आपापल्या क्षेत्रात नावलौकिक मिळवलेल्या थोर थोर लोकांनी जो काही नावलौकिक मिळवला तो काही असा तसाच नाही. आयुष्याला कलाटणी देणारा एखादा प्रसंग त्यांच्या आयुष्यात घडल्यामुळेच ते शक्य होऊ शकले. आमचे मोठे काका म्हणायचे की, चौथीच्या वर्गात असताना एकदा गृहपाठ केला नाही, म्हणून मास्तरांनी ओल्या फोकेनं फोकळलं, त्यादिवशी दप्तर टाकूनच त्यांनी शाळेला पाठ दाखवली. तो त्यांच्या आयुष्याला कलाटणी देणारा प्रसंग. पुढं त्यांनी राजकारणात करिअर करून झेडपीच्या अध्यक्षपदार्पयत मजल मारली. आपल्या आयुष्याला कलाटणी देणारी अशी घटना कुठली, याचा विचार अस्मादिक करतात तेव्हा पट्कन सांगू शकतो, की ज्या दिवशी मंत्रालयाची पायरी चढलो ती आपल्या आयुष्याला कलाटणी देणारी घटना होती. नाहीतर काय म्हणायचं! मुंबईत आलो तेव्हा पायात स्लीपर असायचं. आज वुडलँडचे शूज आहेत. आलो तेव्हा डिलाईल रोडला एका चाळीत दहा बाय दहाच्या खोलीत दहा जणांच्यात शेअर करून राहात होतो. आज जवळच्याच अपार्टमेंटमध्ये भाडय़ानंच राहात असलो तरी मुंबईत आपल्या मालकीचे तीन फ्लॅटस आहेत टक्केवारीतले आणि तिन्ही भाडय़ानं देऊन तीन कुटुंबाची राहण्याची गरज भागवतोय. आपल्या गावातच काय, पंचक्रोशीत भौतिक प्रगतीचा एवढा वेग कुणाला पकडता आला नसेल.
तर मुद्दा होता कलाटणीचा. मंत्रालयात येण्याचा आणि कलाटणीचा संबंध काय? मंत्रालयात थप्पी लागलीय पत्रकारांची. मोठमोठय़ा पेपरांचे मराठी, इंग्रजी, उर्दू, गुजराती, हिंदी सगळ्या भाषांच्या पेपरांचे रिपोर्टर आहेत. प्रेस कॉन्फरन्सच्या बातम्या बायलाईन देऊन स्वत:ला एस्टॅब्लिश करणारे आहेत. मोठमोठय़ा चर्चासत्रात भाग घेणारे, टीव्हीला बाईट देणारेबी आहेत. परवाच राजदीप सरदेसाई म्हणाले, की पत्रकाराची ओळख त्याच्या लिखाणावरून होत असते. कुठल्या जमान्यात वावरताहेत सरदेसाई साहेब कुणासठाऊक? त्यांचं एक बरं आहे, सारखं टीव्हीवर दिसल्यामुळं त्यांची ओळख तयार झालीय. पण इथं प्रिंटमध्ये सिच्युएशन वेगळी असते. लिहिलेलं वाचायला कुणाला वेळ नसतो. हेडिंग वाचून समजून घेतात सगळे काय लिहिलं असेल ते. लांबचं कशाला बोला? अस्मादिक ज्या वृत्तपत्राचे प्रतिनिधी म्हणून काम करतात, त्याचं नाव मुंबईत कुणी ऐकलं असण्याची काडीमात्र शक्यता नाही. नाही म्हणायला डीजीआयपीआरमधल्या म्हणजे माहिती-जनसंपर्क विभागातल्या अ‍ॅक्रिडिटेशन विभागाच्या कारकूनांच्या कानावरून गेलं असेल नाव. आपण काय लिहितो, कुठं छापून येतं कुणीच शोधू शकणार नाही. तरीसुद्धा मंत्रालयातल्या सहाव्या मजल्यावरच्या केबिनींचे दरवाजे आपल्यासाठी नेहमी खुले असतात. खपाच्या उच्चांकाच्या उडय़ा मारणारे अपॉइंटमेंटसाठी ्रोण लावून बसतात आठवडा-पंधरा दिवस. तर मुद्दा असा की, कसलाच आधार नसताना आपण वट निर्माण केलीय. शून्यातून निर्माण केलंय म्हणाना सगळं. पूर्वी मुख्यमंत्र्यांचं ब्रिफिंग दाखवायचेत सह्या्रीवर सातच्या बातम्यात, तेव्हा पहिल्या रांगेत असायचो आपण. सगळा महाराष्ट्र बघायचा. गावाकडनं किती फोन यायचेत. विलासरावांनी बंद केलं सगळं आणि आपलं दर्शन बंद झालं, पण मंत्रालयातली वट तशीच आहे.
बरखाबाईंनी काही सेटलमेंट करून दिली सेंटरमध्ये कॅबिनेटची, त्याच्या बातम्या किती आल्या. एका सेटलमेंटची एवढी चर्चा, आपण तर इथं नुसती सेटलमेंटचीच कामं करीत असतो, पण इकडचं तिकडं कळत नाही. एखाद्या गरीब बिचाऱ्या फौजदाराची, तहसिलदाराची, सरकारी डॉक्टरची गैरसोय होत असते. त्यांना बदलीसाठी थोडी हेल्प करणं म्हणजे समाजसेवाच असते. त्या बिचाऱ्यांना तरी कोण आहे इथं मुंबईत? आणि सारखं सारखं कामं घेऊन जात नाही आपण कुणाकडं. एका खात्यात वर्षातनं एकच काम घेऊन जायचं, असं बंधन घालून घेतलं स्वत:वर. पदरचा चहा पाजून पर्सनल रिलेशनवर कामं करतात लोक. आणि आम्ही काही जाहिरात देत नाही, की आम्ही अशी अशी बदल्यांची कामं करू म्हणून. माहिती काढून लोकच येतात. कधी कुणाला फसवलं नाही, कुणाच्या असहाय्यतेचा गैरफायदा घेतला नाही. सुपारी घेऊन लॉबिंग करणाऱ्या पत्रसम्राटांची कमतरता नाही इथं. आपण तसल्यांच्या टोळीपासून सुरक्षित अंतरावर राहतो. हत्ती होऊन लाकडं फोडण्यापेक्षा मुंगी होऊन साखर खाणं कधीही चांगलं !

Friday, December 3, 2010

भुजबळ यांच्या पंचसूत्रीची दिशा

सार्वजनिक बांधकाम आणि पर्यटनमंत्री तसेच अखिल भारतीय समता परिषदेचे अध्यक्ष छगन भुजबळ यांनी नुकताच पुणे येथे समता मेळावा घेतला. राज्यात सत्ताबदल झाल्यानंतर आणि भुजबळ यांच्याकडील उपमुख्यमंत्रिपद अजित पवार यांच्याकडे गेल्यानंतर थेट पवारांच्या बालेकिल्ल्यात मेळावा होत असल्यामुळे त्याची उलटसुलट चर्चा सुरू झाली होती. राष्ट्रवादी काँग्रेसने दुखावल्यानंतर शक्तिप्रदर्शन करण्यासाठी भुजबळ यांनी मेळाव्याचे आयोजन केले असल्याची चर्चा सुरू झाली. खरेतर महाराष्ट्रातील सत्तांतराचे नाटय़ अत्त्युच्च बिंदूवर असतानाच त्याची चर्चा सुरू झाली होती. ज्या दिवशी मुख्यमंत्री पृथ्वीराज चव्हाण यांच्यासह राष्ट्रवादीच्या दहा मंत्र्यांचा शपथविधी झाला,(त्यात भुजबळ यांचाही समावेश होता.) त्याच दिवशी सायंकाळी भुजबळ यांनी राज्यपाल के. शंकरनारायणन यांची भेट घेतली होती. या भेटीसंदर्भातील ब्रेकिंग न्यूज झळकल्या होत्या आणि अनेक तर्क-वितर्क लढवले जात होते. पुण्यातील मेळाव्याप्रसंगी क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले यांच्या पुतळ्याचे अनावरण राज्यपालांच्या हस्ते झाले. त्यावरून भुजबळ यांच्या त्या बहुचर्चित भेटीमागचे कारणही स्पष्ट होते. या मेळाव्याला उपमुख्यमंत्री अजित पवार हेही उपस्थित होते. मेळाव्याच्या पाश्र्वभूमीवर व्यक्त केलेल्या तर्क-वितर्काना भुजबळ यांनी मेळाव्यातून उत्तर दिले. मेळावा शक्तिप्रदर्शनासाठी नसल्याचे स्पष्ट करून शरद पवार यांची शक्ति हीच आमची शक्ति आणि आमची शक्ति हीच शरद पवार यांची शक्ति असल्याचे भुजबळ यांनी जाहीरपणे सांगून टाकले.
भुजबळ यांच्या या निवेदनाचा सूर सच्चा असला तरी अलीकडच्या काळातील राजकीय परिस्थिती पाहता कुणाही राजकीय नेत्याच्या विधानामागील नेमक्या भावना जाणून घेणे कठिणच असते. त्यात पुन्हा कोणतेही सबळ कारण नसताना उपमुख्यमंत्रिपद काढून घेतलेल्या भुजबळ यांच्या विधानामागील भावना कशा पकडता येणार? राष्ट्रवादी काँग्रेसमधील मराठा नेते आणि भुजबळ यांच्यात गेल्या अनेक महिन्यांपासून सुप्त संघर्ष सुरू आहे. भुजबळ हे स्वत:ला इतर मागासवर्गीयांचे राष्ट्रीय पातळीवरील नेते म्हणून प्रस्थापित करण्यासाठी प्रयत्नशील आहेत. ओबीसींच्या हक्कांसाठी त्यांची लढाई सुरू असतानाच मराठा नेत्यांनी मराठय़ांना आरक्षणाची मागणी लावून धरली. अर्थात तोंडदेखल्या आश्वासनापलीकडे कुणी या मागणीला फारसे महत्त्व दिले नसले तरी भुजबळ हेच मराठा आरक्षणाच्या आडवे येत असल्याची मराठा नेत्यांची भावना आहे. त्यातून हा संघर्ष दिवसेंदिवस चिघळत चालला आहे. राष्ट्रवादी काँग्रेसचे अध्यक्ष शरद पवार हे समाजातील सर्व घटकांना बरोबर घेऊन जाणारे नेते म्हणून ओळखले जातात. त्यांनी कृतीतून वेळोवेळी हे सिद्ध केले आहे. राजकीय गरज म्हणून मराठा आरक्षणासंदर्भात त्यांनी अलीकडे वेळोवेळी वेगवेगळी विधाने केली असली तरीही इतर मागासांचे हक्क डावलून किंवा अन्य समाजघटकांवर अन्याय होईल, अशा प्रकारे मराठय़ांच्या आरक्षणाचा विचार करण्याची त्यांची भूमिका नाही. पवार यांची ही समज राष्ट्रवादी काँग्रेसमधील अन्य कोणत्याही मराठा नेत्याकडे नाही, ही वस्तुस्थिती आहे. त्यातूनच ओबीसी-मराठा हा संघर्ष अधिक तीव्र बनत गेला. या पाश्र्वभूमीवर भुजबळ यांनी पुण्याच्या मेळाव्यात मराठा आरक्षणाला आपला विरोध नसल्याचे स्पष्ट केले. इतर मागासवर्गीयांच्या आरक्षणाला धक्का न लावता ते देण्यात यावे, एवढीच आपली अपेक्षा असल्याचे सांगितले. भुजबळ यांच्या या स्पष्टीकरणानंतरही मराठा नेते आणि भुजबळ यांच्यातील दरी कमी होईल, अशी शक्यता नाही. प्रत्येक नेत्याची राजकीय गणिते असतात. ती गणिते जुळवण्यासाठी आरक्षणासारख्या विषयांवरील भूमिका ठरवाव्या लागतात. तत्कालीन मुख्यमंत्री विलासराव देशमुख आणि उपमुख्यमंत्री आर. आर. पाटील यांनी मराठा आरक्षणाच्या मागणीला सकारात्मक प्रतिसाद दिला, तेव्हा शरद पवार यांनी त्यांना सबुरीचा सल्ला दिला होता. कोणताही निर्णय घेताना सामाजिक स्वास्थ्य बिघडणार नाही, याची काळजी घ्या, असे पवार म्हणाले होते. परंतु त्याच पवारांनी नंतर निवडणुकीच्या काळात ‘मराठय़ांना राजकीय आरक्षणाची गरज नाही’ असे सोयीस्कर विधान करून मराठा आरक्षणाचे अप्रत्यक्ष समर्थन केले होते. सारांश काय, तर प्रत्येक नेत्याला आपापल्या राजकीय सोयीनुसार भूमिका घ्याव्या लागतात, परिस्थितीनुसार आवाजातील चढउतार कमी-जास्त होतात.
भुजबळ यांनी मेळाव्यात समता परिषदेची पंचसूत्री विषयपत्रिका जाहीर केली. जातिनिहाय जनगणना, ओबीसी स्वतंत्र घटक योजना, खासगी क्षेत्रात आरक्षण, न्यायव्यवस्थेत प्रतिनिधित्व आणि विधानसभा व लोकसभेत आरक्षण ही पंचसूत्री विषयपत्रिका घेऊन समता परिषद काम करेल, असे त्यांनी जाहीर केले.
भुजबळ यांच्या राजकीय प्रवासाची दिशा अलीकडच्या काही वर्षात निश्चित झाली होती, आणि तीच आपली दिशा राहील हेही त्यांनी सूचित केले आहे. खरेतर भुजबळ हे राष्ट्रवादी काँग्रेसमधील शरद पवार यांच्यानंतरचे दुसऱ्या क्रमांकाचे नेते होते. पक्षाच्या स्थापनेपासून त्यांचे ते स्थान कायम ठेवण्याचा प्रयत्न शरद पवार यांनी सातत्याने आग्रहाने केला. भुजबळ हे ज्येष्ठ होतेच, शिवाय शरद पवार यांच्यानंतरचे पक्षातील स्टार कँपेनर होते. त्याची पक्षासाठी प्रारंभीच्या काळात तीव्र गरज होती. (आर. आर. पाटील यांना त्यासाठी तयार व्हायला मधला बराचसा काळ जावा लागला.) मध्यंतरी झी टीव्हीवरील हल्ल्यानंतर भुजबळांना राजीनामा द्यायला लावण्यामागे तेलगी प्रकरणाचे वादळ हेच कारण असल्याचे लपून राहिले नव्हते. परंतु त्यानंतरच्या विधानसभा निवडणुकीत छगन भुजबळ यांच्यासह पंकच भुजबळ यांनाही उमेदवारी देऊन पवारांनी त्यांच्यावरील विश्वास अबाधित असल्याचेच संकेत दिले होते. आता तर त्यात समीर भुजबळ यांच्या खासदारकीची भर पडली आहे. छगन भुजबळ यांना आपल्यावर अन्याय झाला असे वाटणे स्वाभाविक आहे, परंतु एका घरात एक मंत्रिपद, एक खासदारकी, एक आमदारकी असताना अन्याय झाला असे कसे म्हणणार? आयुष्यभर सतरंज्या उचलून साधे विशेष कार्यकारी अधिकारपदही न मिळालेल्यांनी मग काय म्हणायचे?
एक गोष्ट लक्षात घेण्याची गरज आहे. भुजबळ यांचे जे बलस्थान आहे, तीच त्यांची कमकुवत बाजू आहे. भुजबळ यांनी ओबीसींचे नेते म्हणून आपली ओळख निर्माण केली आहे. ओबीसींचे संघटन ही त्यांची ताकद आहे. परंतु त्यांच्यासारख्या नेत्याने ओबीसींपुरते स्वत:ला मर्यादित करून ठेवले, हीच त्यांची कमकुवत बाजू ठरली. पक्षातील मराठा आमदारांना भुजबळ हे आपले नेते वाटेनासे झाले. खरेतर शरद पवार यांच्यानंतर तशाच प्रकारचे सामाजिक भान, प्रश्न समजून घेण्याची क्षमता भुजबळ यांच्याकडे होती. परंतु ओबीसींचे राष्ट्रीय नेते होण्यासाठीच त्यांनी लक्ष कें्िरत केले. ओबीसींचे नेते होण्याच्या नादात राज्याचे नेते होण्याची संधी त्यांनी गमावली. त्यामागे अर्थात त्यांची दूरदृष्टीही असू शकते. येणाऱ्या काळात राजकारणाचे स्वरूप बदलत जाईल तेव्हा हीच ताकद आपल्या उपयोगी पडू शकेल, अशीही त्यांची धारणा असावी. राष्ट्रवादी काँग्रेसमधील मराठा नेत्यांच्या राजकारणात तशी सहजासहजी आपली डाळ कुणी शिजू देणार नाही, तेव्हा आपले आस्तित्व आणि उप्रवमूल्य असल्याशिवाय सन्मानजनक स्थान मिळणार नाही. अशा वेळी नेतेपदाचा सोस टाकून राजकारणातील सन्मानजनक स्थान टिकवून ठेवण्यासाठी ओबीसी संघटनाचा आधार त्यांना अधिक विश्वासार्ह वाटला असावा.