Total Pageviews

Wednesday, April 27, 2011

मृत्युनंतर उमगलेले साईंचे ‘सत्य’

अखेरच्या काळात रुग्णालयात मृत्युशी झुंज देत देत सामान्य माणसाप्रमाणेच सत्य साईबाबांनी जगाचा निरोप घेतला, तेव्हा साक्षात परमेश्वर असल्याचा दावा करणाऱ्याच्याबाबतीतही मृत्यू हेच अंतिम सत्य असल्याचे सिद्ध झाले. मार्चपासून त्यांच्याच ट्रस्टने उभारलेल्या सुपरस्पेशालिटी हॉस्पिटलमध्ये त्यांच्यावर उपचार सुरू होते. त्याआधी अनेक दिवस ते आजारी होते, परंतु त्यांच्याच चेल्यांनी या भगवानाला साक्षात कैदेत ठेवल्यासारखे ठेवले होते. त्यांच्यावर काय उपचार सुरू होते किंवा उपचार सुरू होते की नव्हते याचीही कुणाला कल्पना नव्हती. एका भक्ताने न्यायालयाचे दरवाजे ठोठावल्यानंतर सत्यसाईबाबांना वैद्यकीय उपचारासाठी रुग्णालयात हलवण्यात आले. लवकरच महाराज आश्रमात परत येणार असून भक्तांना दर्शन देणार आहेत, अशा वावडय़ा त्यांचे चेले उठवत होते, तेव्हा स्वत:ला साक्षात भगवान म्हणवून घेणारे सत्यसाईबाबा मृत्यूशी झुंज देत होते. ही झुंज अपयशी ठरली आणि रविवारी एप्रिलला रुग्णालयाच्या बंद खोलीत त्यांचे देहावसान झाले. चमत्कार होईल आणि बाबा रुग्णालयातून परत येतील, असे त्यांच्या भक्तांना वाटत होते. कारण स्वत: बाबांनीच आपण वर्षे जगणार असल्याचे भाकित केले होते. दुर्दैव असे की, त्यांचे स्वत:बद्दलचेच भाकित चुकले आणि दहा वर्षे आधीच त्यांना जगाचा निरोप घ्यावा लागला.
त्यांच्या चमत्काराच्या शेकडो कथा ऐकलेल्या आणि त्यांच्या भक्तांचा हायटेक, उच्चविद्याविभूषित गोतावळा पाहून भारावून म्हणा किंवा गोंधळून गेलेल्या मजसारख्या त्यांच्या भक्तांचे भक्त असलेल्या अनेकांना वाटत होते, की वैकुंठाहून, स्वर्गातून किंवा कुठल्यातरी ग्रहावरून एखादे विमान येणार आणि महाराज त्या विमानात बसून गमन करणार. विमानांचा शोध लागण्याच्या आधी सत्यसाईबाबांसारखा भक्तांचा गोतावळा नसतानाही देहूच्या तुकाराम वाल्होबा आंबिले यांच्यासारख्या साध्या विठ्ठलभक्ताला न्यायला विमान आल्याचे आजही सांगितले जाते. आजचा काळ तर प्रगत आहेच आणि ज्यांच्या मालकीचे विमानांचे ताफे आहेत, असे बहुतेक सारे बडे लोक बाबांचे भक्त आहेत. अशा प्रगत काळात बाबांसाठी कुठल्या परक्या ग्रहावरून विमान येणे सहज शक्य होते. राकेश रोशनच्या ‘कोई मिल गया’ चित्रपटात परग्रहावरून यान येते तसले काहीतरी विमानसदृश्य येईल. जगभरातील वृत्तवाहिन्या त्यांच्या गमनाचे लाईव्ह कव्हरेज दाखवतील. पण तसे काही न घडल्यामुळे सामान्य भक्तांचा भ्रमनिरास झाला असण्याची शक्यता आहे. भगवान भगवान म्हणवून घेत होते, ते सत्य साईबाबाही माणूसच होते, असेही काहींना वाटले असण्याची शक्यता आहे. कारण त्यांचा चमत्कार त्यांच्या उपयोगाला आला नाही. अखेरच्या काळात त्यांच्यावर वैद्यकीय उपचार करावे लागले. व्हेंटिलेटरसारख्या उपकरणाचे सहाय्य घ्यावे लागले. बाबांचे देहावसान झाले आणि सारा देश शोकसागरात बुडाला. अर्थात देशाला शोकसागरात बुडवण्याचे काम प्रसारमाध्यमे करीत असतात आणि प्रसारमाध्यमांनी इमाने इतबारे ते पार पाडले. आता बाबांच्या उत्तराधिकाऱ्याला प्रस्थापित करण्यामध्ये, त्याच्या चमत्काराच्या कथा प्रसृत करण्यातही प्रसारमाध्यमे मोलाची भूमिका पार पाडतील, यात शंका वाटत नाही.
सत्य साईबाबांनी स्थापन केलेल्या ट्रस्टच्या माध्यमातून अनेक सामाजिक कामे उभी केली आहेत. या कामांमुळेच त्यांच्या अध्यात्मिक शक्तिबद्दल शंका घेणारे त्यांचे विज्ञाननिष्ठ टीकाकारही त्यांचे स्तुतीपाठक बनतात. परंतु सत्यनारायण राजू नामक गृहस्थांनी काबाडकष्ट करून, स्वत:च्या घामाच्या पैशातून एखादीतरी वीट रचली का, याचा विचार होत नाही. आणि ज्यांच्या देणगीतून सारे साम्राज्य उभे राहिले, तो पैसा कुणाच्यातरी कष्टाचा किती, गैरमार्गाने मिळवलेला किती याची शहानिशा कधी झाली आहे काय? सत्यसाईबाबांच्या निधनानंतर भोळ्या भाबडय़ा लोकांच्या मनात असे अनेक प्रश्न निर्माण झाल्यावाचून राहात नाहीत. ‘भारतरत्न’च्या वेटिंग लिस्टवर असलेले सुनील गावसकर आणि सचिन तेंडुलकर हे बाबांचे भक्त होते. बाबांच्या निधनानंतर त्यांना झालेल्या दु:खाच्या बातम्या आणि अंत्यदर्शन घेतानाची छायाचित्रेही प्रसिद्ध झाली. अध्यात्मिक गुरूच्या जाण्यामुळे दु:ख होणे स्वाभाविक आहे. परंतु गावसकर काय किंवा तेंडुलकर काय यांच्या फलंदाजीमागे सत्यसाईबाबांचा काही चमत्कार असू शकेल काय? गेले वर्षभर धुव्वाधार खेळणाऱ्या सचिनच्या गेल्या दोन सामन्यांतील धावा कमी झाल्या आहेत. बाबा रुग्णालयात असताना म्हणजे त्यांची दैवी शक्ती काम करीत नसल्यामुळे सचिन चेन्नईविरुद्धच्या सामन्यात पाचवर आणि डेक्कनविरुद्धच्या सामन्यात धावांवर बाद झाला म्हणायचे का?. गावसकरने जगभरातील गोलंदाजांची पिसे काढली त्यामागे सत्यसाईबाबांच्या अध्यात्मिक शक्तिची ताकद असू शकेल का? भारताचा सध्याचा सर्वात यशस्वी कर्णधार महें्रसिंग ढोणी हा बाबांचा भक्त असल्याचे ऐकिवात नाही. परंतु त्याने तर देशातील दोन नंबरवाल्यांचे एक नंबरचे देवस्थान असलेल्या तिरुपतीच्या बालाजीलाच वशिला लावला होता. त्यामुळे भारताने वर्ल्डकप जिंकला त्याच दिवशी ढोणीने डोके भादरून नवस फेडला.
बाबांच्या चमत्काराच्या आणि बाबांच्या कृपेमुळे मिळालेल्या प्रसादाच्या कहाण्या जेव्हा सांगितल्या जातात, तेव्हा त्याला छेद देणाऱ्या काही गोष्टी आठवतात. सत्यसाईबाबांच्या कृपाप्रसादामुळेच मुख्यमंत्रिपद मिळाल्याची अशोक चव्हाण यांची भावना होती. त्यांनी आपल्या सरकारी निवासस्थानी बोलावून बाबांची पाद्यपूजा केली. प्रसारमाध्यमांनी त्यांच्यावर टीकेची झोड उठवली. परंतु त्यांनी कोडगेपणाने, ते आपले अध्यात्मिक गुरू असल्याचे समर्थन केले. पुढे आदर्श गृहनिर्माण प्रकरणी घोटाळ्यात त्यांचे मुख्यमंत्रिपद गेले, तेव्हा अध्यात्मिक गुरूंची ताकद का क्षीण पडली हे समजायला साधन नाही. पृथ्वीराज चव्हाण यांनी त्यांच्यापेक्षा पॉवरफुल बाबांना धरले असेल, अशी शंका घेण्यास जागा होती. परंतु पृथ्वीराजबाबा हे स्वत:च ‘टोपणनावाने’ बाबा असल्यामुळे आणि त्यांचा स्वत:च्या कर्तृत्वावर विश्वास असल्याने ते कुठल्या बाबाच्या भजनी लागत नाहीत. त्यामुळे चारित्र्य ही कुठल्याही बुवाच्या आशीर्वादापेक्षा मौल्यवान गोष्ट असते, हे सिद्ध होते. राज्याच्या राजकारणातले टेक्नोसॅव्ही मंत्री म्हणून ओळखले जाणारे जयंत पाटील हे सत्यसाईबाबांचे दर्शन घेऊन येत असताना त्यांच्या गाडीला अपघात झाला होता, ही फार जुनी घटना नाही. एकीकडे महात्मा जोतिराव फुले यांच्या नावाने राजकारण करणाऱ्या छगन भुजबळ यांनी गुरूवायूरच्या प्रांगणात हत्ती बांधून नवस केला, परंतु प्रत्यक्षात उपमुख्यमंत्रिपदाच्या अंबारीत अजित पवार बसले. अजित पवारही पृथ्वीराज चव्हाण यांच्यासारखे ‘बुवाघाणे’ (माणूसघाणे म्हणतात तसे) म्हणता येतील. तो वारसा अर्थात त्यांच्या काकांकडून म्हणजे शरद पवार यांच्याकडून आलेला. शरद पवार यांच्या राजकारणाबद्दल अनेकांचे मतभेद असू शकतील. परंतु डाव्या पक्षांचे नेते सोडले तर देशाच्या राजकारणातले शरद पवार हे एकमेव नेते आहेत, जे कधीही कुठल्या बुवा-बाबाच्या भजनी लागले नाहीत. पवार नास्तिक नाहीत, परंतु वैयक्तिक आयुष्यात त्यांनी भोंदूगिरीला कधी थारा दिला नाही. परंतु असे राजकारणी दुर्मीळच. शास्त्रज्ञ म्हटले जाणारे माजी राष्ट्रपती डॉ. ए. पी. जे. अब्दुलकलाम सत्यसाईबाबांवर स्तुतीसुमने उधळतात तेव्हा अनेकांचा गोंधळ उडतो. पंतप्रधान मनमोहनसिंगही त्यांच्या अंत्यदर्शनासाठी धावले. कुणी काय करावे हा ज्याचा त्याचा वैयक्तिक प्रश्न आहे. परंतु विज्ञानाधिष्ठित समाजनिर्मितीची शपथ घेतलेले पंतप्रधान, राष्ट्रपतींसारख्या पदांवरचे लोक जेव्हा अशा चमत्कारी पुरुषाला मान्यता देणारा व्यवहार करतात तेव्हा त्यातून जाणारा संदेश सामान्य माणसांना बुचकळ्यात टाकणारा असतो.

Wednesday, April 13, 2011

बाबासाहेबांचे बोट सोडून चाललेले अनुयायी

भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या जयंतीला अद्याप सार्वजनिक उत्सवाचे स्वरुप आलेले नाही. समाजातील सर्व घटकांनी आंबेडकर जयंती साजरी केली असे सगळीकडे दिसत नाही. अलीकडच्या काळात ग्रामीण भागात ग्रामस्वच्छता अभियानापासून तंटामुक्ती मोहिमेर्पयत अनेक योजना राबवण्यात येऊ लागल्या. सामाजिक सलोख्याचे वातावरण निर्माण करण्यासाठी जाणीवपूर्वक प्रयत्न होऊ लागले. त्यातूनच काही गावांमध्ये सर्व जाती-धर्माचे उत्सव गावाने एकत्रितपणे साजरे करण्यास सुरुवात झाली आहे. परंतु अशी गावे फारच थोडी आहेत. बाकी सगळीकडे आंबेडकर जयंती हा दलितांचा त्यातही पुन्हा नवबौद्धांचा उत्सव एवढय़ापुरताच मर्यादित राहिला आहे. पुरोगामी म्हणून ढोल वाजवल्या जाणाऱ्या महाराष्ट्रात महापुरुषांना जाती-धर्माच्या चौकटीतून आपल्याला बाहेर काढता आलेले नाही.
जयंतीच्या निमित्ताने अनेक प्रश्न उभे राहतात. जयंतीच्या निमित्ताने महापुरुषांच्या कार्याची उजळणी करून त्यांच्या पावलांवरून चालण्याचा खोटा खोटा निर्धार करायचे सोडून अनाठायी प्रश्न उपस्थित करणे औचित्यभंग करणारे आहे, असे कुणी म्हणू शकेल. परंतु कधीतरी या प्रश्नांची चर्चा होण्याची गरज आहे आणि ती जयंतीच्या निमित्ताने झाली तर बिघडले कुठे?
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे अनुयायी असा उल्लेख अलीकडे वारंवार होत असतो. हे अनुयायी म्हणजे नेमके कोण, असा प्रश्न निर्माण होतो. खरोखर कुणाला म्हणायचे बाबासाहेबांचे अनुयायी ? जे जयंतीच्या मिरवणुकीत सामील होतात ते सारेच अनुयायी असतात का ? किंवा त्यातल्याही लोकांची त्यांच्या त्यांच्या विशेषत्वानुसार विभागणी करूनही विचार करता येतो. रा. सु. गवई, प्रकाश आंबेडकर, जोग्रें कवाडे, रामदास आठवले, नामदेव ढसाळ, राजा ढाले असे जे काही महाराष्ट्रातील दलित चळवळीचे नेते आहेत, त्यांना बाबासाहेबांचे अनुयायी म्हणता येईल का ? किंवा मग बाबासाहेबांचे विचार उत्तर प्रदेशासारख्या राज्यात रुजवणारे आणि त्या बळावर राज्यातील सत्तेची चावी मिळवणारे दिवंगत कांशीरामजी आणि बहेन मायावतीजी यांना बाबासाहेबांचे अनुयायी म्हणता येईल का ? जागतिक नाणेनिधीचे प्रतिनिधी असलेले डॉ. नरें्र जाधव यांना किंवा अलीकडेच राज्यसभेचे खासदार बनलेले डॉ. भालचं्र मुणगेकर यांना बाबासाहेबांचे अनुयायी म्हणता येईल का? पुतळा विटंबनेनंतर काचा फोडणाऱ्यांना; बस, रेल्वेची जाळपोळ करणाऱ्यांना अनुयायी म्हणायचे का ? अनुपम खेरच्या घरावर हल्ला करणारे बाबासाहेबांचे अनुयायी आहेत, की अण्णा हजारेंच्या विरोधात मोर्चा काढणारे बाबासाहेबांचे अनुयायी आहेत? हे सगळेच स्वत:ला अनुयायी म्हणवून घेत असले तरी सच्चे अनुयायी कुणाला म्हणता येईल? जसे प्रत्येक पुरोगामी आपण समोरच्यापेक्षा अधिक पुरोगामी असल्याचे भासवत असतो आणि समोरचा कसा भोंदू पुरोगामी आहे, हे त्याच्या माघारी सांगत असतो, तसेच काहीसे आंबेडकरांच्या अनुयायांच्याबाबतीत म्हणता येते. प्रत्येकजण आपणच कसे सच्चे अनुयायी आहोत, हे सांगताना दिसतो. बाबासाहेबांचे बोट सोडून बाळासाहेबांचे बोट धरणारे नामदेव ढसाळही तुझे बोट धरून चालतो आहे म्हणतात, तेव्हा ते नेमके कुणाचे बोट धरून चालताहेत असा प्रश्न पडल्यावाचून राहात नाही. सत्तेच्या चाव्या दलितांनी आपल्या हातात घेतल्या पाहिजेत, एवढेच काय ते बाबासाहेबांचे विधान कवटाळून सत्तेसाठी हव्या त्या तडजोडी करणाऱ्या बहुजन समाज पक्षाच्या नेत्यांना बाबासाहेबांचे अनुयायी म्हणायचे तर त्यासाठी मोठेच धाडस असायला पाहिजे. प्रकाश आंबेडकरांची राजकीय वाटचाल कधीच विश्वासार्ह राहिली नाही आणि जोग्रें कवाडे यांनाही धर्मनिरपेक्ष राजकीय प्रवाहाशी बांधिलकी टिकवता आली नाही. रिडालोसमध्ये सामील होऊन ऐन निवडणुकीच्या तोंडावर बाहेर पडून काँग्रेसवरील निष्ठा अबाधित ठेवणारे राजें्र गवई यांना अनुयायी म्हणता येईल का ? रामदास आठवले यांनी खासदारकी नाकारून एका टप्प्यावर स्वाभिमानाचे दर्शन घडवले, परंतु सत्तेच्या तुकडय़ासाठी तडजोडीचा मोह त्यांनाही आवरला नाही आणि शिवशक्ती-भीमशक्तिच्या भ्रामक कल्पनेत अडकून त्यांनीही आपली विश्वासार्हता पणाला लावली. हे वरवरचे दाखले झाले. नेत्यांच्या राजकीय व्यवहाराच्या अंतरंगात डोकावले तर याहून अधिक भीषण वास्तव नरजेर पडेल. निवडणुकीच्या काळात यांनी केलेल्या तडजोडींबाबत एखाद्या प्रस्थापित राजकीय पक्षाच्या नेत्याने तोंड उघडले तर अनेक अदृश्य गोष्टी उजेडात येतील. एकूणच स्वाभिमान जपून राजकीय व्यवहार न करणाऱ्या या नेत्यांना बाबासाहेबांचे अनुयायी कसे म्हणायचे, असा प्रश्न कुणाच्या मनात निर्माण झाला तर त्याचे काय उत्तर देता येईल? बाबासाहेबांचे हे अनुयायी चौकाचौकातल्या फ्लेक्सपासून वृत्तपत्रे-टीव्हीर्पयत सगळीकडे मिरवत असतात. याव्यतिरिक्त घरातली भाकरी बांधून घेऊन नागपूर-चं्रपूरपासून चैत्यभूमीवर अभिवादनासाठी नित्यनेमाने येणारे लाखो अनुयायी आहेत, ज्यांना या फ्लेक्सवाल्यांसारखी स्वतंत्र ओळख नसते. बाबासाहेबांचे नाव घेऊन त्यांना काही स्वार्थ साधायचा नसतो, संघटना चालवायची नसते किंवा राजकारणही करायचे नसते. ज्या महामानवाने आपल्याला माणूस म्हणून जगायला शिकवले, गुलामगिरीच्या मानसिकतेतून बाहेर काढले त्याला अभिवादन करण्यासाठी, त्याच्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी लाखोंची गर्दी चैत्यभूमीवर उसळते. रापलेल्या चेहऱ्याची, डोळेपैलतीराला लागलेली ही माणसे ज्या निष्ठेने आलेली असतात, तेवढीच निष्ठा नव्या पिढीच्या ठायीही दिसते. शाळकरी मुलांपासून महाविद्यालयीन तरुण-तरुणींर्पयत सारे वयोगट असतात. वर निळे आकाश, समोर अथांग पसरलेला निळा सागर आणि ज्यांच्या उरात बाबासाहेबांच्या श्रद्धेच्या लाटा उसळताहेत अशी जनसागराची निळाई. कोणत्याही अपेक्षा न ठेवता येणाऱ्या या गर्दीला बाबासाहेबांच्यानंतर त्यांच्या विचारधारेचा एकही सच्चा नेता मिळू नये, ही खरेतर शोकांतिकाच. प्रत्येक नेता आपणच बाबासाहेबांचे अनुयायी असल्याच्या वल्गना करीत नेतृत्वासाठी पुढे येतो. एकाला कुणीच जुमानत नाही, तेव्हा चौघेजण एकत्र आल्याचे नाटक करतात. हातात हात घालून अभिवादनाचे फोटोसेशन करतात. महाराष्ट्रातील आंबेडकरी जनतेने असे फोटो अनेकदा पाहिले. रिडालोसच्या स्थापनेच्या आधीचे रिपब्लिकन ऐक्य हे अलीकडच्या काळातले शेवटचे. परंतु बाबासाहेबांचे अनुयायी म्हणवून घेणाऱ्या एकाही नेत्याला या भोळ्याभाबडय़ा जनतेच्या विश्वासाला पात्र राहता आले नाही. तीनेक दशकांपूर्वीपासून रस्त्यावरच्या लढाया करणारे, भाषणांमधून अंगार फुलवणारे हे सारे नेते आता नाही म्हटले तरी म्हातारे झाले आहेत. वयाबरोबर येणारी प्रगल्भता मात्र कुणाकडेही दिसली नाही. आणखी एक दुर्दैवाची गोष्ट म्हणजे त्यांच्यानंतरचे नेतृत्वच दलित समाजात दिसत नाही. स्वत:पुरते पाहणाऱ्या या नेत्यांनी आपल्यानंतरच्या पिढीतले नेतृत्वही तयार केले नाही. बाबासाहेबांचे बोट सोडून चालल्यामुळे सामान्य लोकांनीही त्यांची साथ सोडली. आणि दलित चळवळीची वाताहत झाली.

Wednesday, April 6, 2011

मूर्ख म्हातारा पुन्हा डोंगराला भिडला

ज्येष्ठ सामाजिक कार्यकर्ते अण्णा हजारे यांनी पुन्हा एकदा दिल्लीच्या तख्ताला धडक दिली आहे. पतसंस्थांमधील भ्रष्टाचार, धान्यापासून दारुनिर्मिती किंवा तत्सम विषय घेऊन राळेगणसिद्धी ते मुंबई असे हेलपाटे मारणाऱ्या अण्णा हजारे नावाच्या रिकामटेकडय़ा माणसाच्या संयमाची परीक्षा महाराष्ट्र सरकारने अनेकदा पाहिली. अण्णांच्याबरोबर अनेक वेळा मंत्रालयात मुख्यमंत्र्यांनी बैठका घेतल्या. त्यांना तोंडभर आश्वासने दिली. अण्णांनी राळेगणसिद्धीला अनेकदा उपोषणाचा निर्णय जाहीर केला. सरकारने आपली खास माणसे पाठवून अण्णांना उपोषण स्थगित करण्याची विनंती केली. हेकेखोर मानल्या जाणाऱ्या या म्हाताऱ्याने प्रत्येकवेळी सरकारवर, सरकारच्या प्रतिनिधींवर विश्वास ठेवून आंदोलने स्थगित केली. तात्पुरत्या संकटातून सरकारची सुटका होत राहिली. परंतु दिलेल्या आश्वासनांच्या पूर्ततेसाठी सरकारने कधीच ठोस पावले उचलली नाहीत. राज्यातील पतसंस्थांमध्ये सामान्य माणसांचे कोटय़वधी रुपये अडकून आहेत. आयुष्यभर जमा केलेली पूंजी अडकल्यामुळे अनेक सधन लोक अक्षरश: रस्त्यावर आले. सामान्य ठेवीदारांच्या स्वप्नांचा चुराडा झाला. परंतु सहकाराला संरक्षण देणाऱ्या सरकारने त्यांच्यासाठी काहीही ठोस पावले उचलली नाहीत. राजकीय नेत्यांच्या संरक्षणाखालीच सगळे व्यवहार चालत असल्यामुळे सरकार काही करीत नाही, ही वस्तुस्थिती लपून राहिलेली नाही.
भ्रष्टाचारविरोधात रणशिंग फुंकून गेले महिनाभर अण्णा हजारे जनजागृतीसाठी दौरा करीत होते. दौऱ्याला चांगला प्रतिसाद मिळाला असला तरी भ्रष्टाचारविरोधातील लढाई वगैरे फालतू गोष्टींसाठी लोकांची मानसिकता नव्हती. देशभर विश्वचषक क्रिकेट स्पर्धेचा ज्वर चढला होता. विश्वचषक हाच जीवनमरणाचा प्रश्न बनला होता. त्यापुढे बाकी साऱ्या गोष्टी फिजूल होत्या. अण्णा हजारे यांनी मुंबईत ठेवलेली सभा क्रिकेट सामन्यामुळे पुढे ढकलावी लागली होती. यावरून त्याची कल्पना येऊ शकते. विश्वचषकाचे सामने सुरू असताना ते बघायचे सोडून; ढोणी, सचिन कंपनीला चिअरअप करायचे सोडून अण्णा लोकपाल विधेयकाचे तुणतुणे वाजवत फिरत होते. शहाण्यासुरत्या लोकांच्यादृष्टिने मूर्खपणाच होता तो. अण्णांचं हे जे काही चाललं आहे, त्याला मूर्खपणाच म्हणता येऊ शकतं. परंतु असा मूर्खपणा करणारं कुणीतरी असावं लागतं. शहाण्या लोकांच्याकडून काही होत नसतं. अण्णा हजारे नावाचा म्हातारा आपला मूर्खपणा किंवा हेकेखोरपणा रेटत आला म्हणून तर सबंध देशाला माहितीच्या अधिकाराचं अस्त्र मिळालं, हे विसरून कसं चालेल? शरद पवारांनी अण्णांची अनेक वेळा खिल्ली उडवली आहे. बाळासाहेब ठाकरे यांनी तर ‘वाकडय़ा तोंडाचा गांधी’ अशा शब्दांत त्यांची हेटाळणी केली. राजकीय नेते अण्णांचा, अण्णांच्या आंदोलनाचा वापर करून घेतात, अशी त्यांच्यावर टीका केली जाते. बऱ्याचदा तसे घडतेही. परंतु एखाद्या नदीचा प्रवाह वाहात राहावा त्याप्रमाणे गेली सुमारे दोन दशके अण्णांचा प्रवास सुरू आहे. कधी हा प्रवाह फारच दूषित झाल्यासारखे वाटले. अण्णांच्या भ्रष्टाचार निर्मूलन समितीत राज्यभर भ्रष्टाचाऱ्यांनी शिरकाव केल्याचेही पाहायला मिळाले. अण्णांच्या ट्रस्टच्या व्यवहारांमध्ये अनियमितता असल्याचे दिसून आले. अनेक गोष्टी घडल्या, परंतु अण्णांचा प्रवास थांबला नाही. वेळोवेळी झालेले प्रदूषण आपोआप दूर होत राहिले आणि प्रवाह पुन्हा खळाळत वाहात राहिला. मूर्ख म्हातारा डोंगराशी झुंजत असताना अनेकांनी त्याला वेडय़ात काढलं, परंतु म्हाताऱ्यानं एकदा डोंगर हलवून दाखवला. त्यातूनच आपल्याला माहितीचा अधिकार मिळाला. आता पुन्हा हा म्हातारा डोंगराशी टक्कर घ्यायला लागलाय. जनलोकपाल विधेयकाच्या मंजुरीसाठी दिल्लीत उपोषण सुरू केलंय. विधेयक मंजूर झाल्याशिवाय महाराष्ट्रात परत येणार नाही, असा निर्धार करून अण्णांनी दिल्लीचा रस्ता धरला. ज्या लोकपाल विधेयकासाठी अण्णांनी आंदोलन सुरू केलंय, ते विधेयक नेमकं काय आहे ? त्याच्यासंदर्भातील वस्तुस्थिती काय आहे ?
संसदेत लोकपाल विधेयक मांडण्याचा पासून आतार्पयत किमान आठवेळा प्रयत्न झाला. मध्ये संसदेने विधेयक मंजूर केले, पण सरकार बरखास्त झाले आणि विधेयक प्रलंबितच राहिले. कोणत्याही सरकारने ते विधेयक संमत करण्यासाठीची इच्छाशक्ती दाखवलेली नाही. म्हणजे काँग्रेस सरकारने नाही. भारतीय जनता पक्षाच्या नेतृत्वाखालील सरकारनेही नाही. मोरारजी देसाई, देवेगौडा, चं्रशेखर, गुजराल या पंतप्रधानांच्या सरकारांनीही नाही. विद्यमान पंतप्रधान मनमोहन सिंग यांनी मध्ये पंतप्रधानपद स्वीकारले तेव्हा लोकपाल विधेयक मंजूर करण्याची ग्वाही दिली होती. परंतु आघाडीच्या राजकारणासाठीची तडजोड म्हणून किंवा काँग्रेसमधील मातब्बरांचा विरोध म्हणून त्यादृष्टीने त्यांना काही करता आलेले नाही. नवे लोकपाल विधेयक चिकित्सा समितीपुढे प्रलंबित आहे. लोकपाल विधेयकाच्या कक्षेत पंतप्रधानांचा समावेश करावा किंवा करू नये यासंदर्भात मंत्रिमंडळातही मतभेद आहेत. पंतप्रधानांचा समावेश करावा, असे मनमोहन सिंग यांचे मत असले तरी प्रणव मखर्जीसह अन्य वरिष्ठ नेत्यांचा त्याला विरोध आहे. सरकारने प्रसिद्ध केलेला लोकपाल विधेयकाचा हा मसुदा कार्यकर्त्यांना मान्य नाही. मॅगसेसे पुरस्कार विजेते अरविंद केजरीवाल, किरण बेदी, सर्वोच्च न्यायालयाचे निवृत्त न्यायमूर्ती संतोष हेगडे, ज्येष्ठ कायदेतज्ज्ञ प्रशांत भूषण आदींनी जनलोकपाल विधेयकाचा मसुदा तयार केला असून सरकारने तो लोकसभेत मंजूर करुन घ्यावा, असा आग्रह धरला आहे. सरकारी विधेयक आणि जनलोकपाल विधेयक यात काही मूलभूत फरक आहे. सरकारी विधेयकात लोकपालाला खटले चालवण्याचे वा दंडात्मक अधिकार दिलेले नाहीत तर केवळ सरकारला शिफारस करण्याची तरतूद आहे. लोकपालाच्या नियुक्तीचे अधिकारही सरकारकडे ठेवण्यात आले आहेत. याउलट जन लोकपाल विधेयकात लोकपालाला तक्रारी नोंदवून, खटला चालवून, विशिष्ट कालावधीत दोषींवर दंडात्मक कारवाई करण्याचे अधिकार देण्यात आले आहेत. लोकपालाची नियुक्ती जनतेच्या माध्यमातून व्हावी, त्यात सरकारचा हस्तक्षेप असू नये, अशा तरतूदी आहेत. यासंदर्भात अण्णा हजारे आणि मनमोहन सिंग यांच्यात झालेल्या चर्चेतून मार्ग निघू शकला नाही, म्हणजे जन लोकपाल विधेयकातील तरतूदी कठोर असल्याचे पंतप्रधानांचे म्हणणे पडले. जनलोकपाल विधेयक सरकारने स्वीकारावे म्हणून देशव्यापी आंदोलनाचे रणशिंग फुंकले गेले आहे. त्याचाच भाग म्हणून अण्णा हजारे यांनी नवी दिल्लीत बेमुदत उपोषणाला प्रारंभ केला आहे.
अण्णांनी उपोषणाची घोषणा केल्यानंतर पंतप्रधान मनमोहन सिंग यांनी त्यांना सकारात्मक प्रतिसाद देऊन चर्चेसाठी बोलावले होते. परंतु चर्चेतून काहीही साध्य झाले नाही. जनलोकपाल विधेयक मंजूर करण्याच्या मागणीवर अण्णा ठाम आहेत. आणि एवढय़ा कठोर तरतूदी असलेले विधेयक मंजूर करण्याची कें्रसरकारची मानसिकता नाही. दोन्ही बाजूंनी ठाम भूमिका असल्यामुळे कोंडी निर्माण झाली आहे. ही कोंडी कशी फुटणार हाच सध्या गंभीर प्रश्न बनला आहे. अण्णांनी तर उपोषण तर सुरू केले आहे. कें्र सरकार त्यासंदर्भात किती आणि कशी संवेदनशीलता दाखवते आणि अण्णा चर्चेच्या पातळीवर किती तडजोडी करतात यावर या लढय़ाचे भवितव्य अवलंबून आहे. मूर्ख म्हातारा पुन्हा डोंगराला भिडला आहे, आता हा डोंगर किती आणि कसा हलतो हे नजिकच्या काळात कळेल.